चित्तस्वरूपमेव अनुभूतिरित्युच्यते, या चिदात्मनः स्वभावेन नित्यं अव्यभिचारिणी अस्ति। तस्मात् चैतन्यरूपात् पृथक् जन्म वा मरणं वा किमपि नास्ति। यदा कदा तु चित्तस्य प्रवाहे वात्यायामिव स्पन्दनं दृश्यते, कदा चित् सरित्सलिलवत् शान्तिरपि, कदा च सौम्यता। एवं जीवचेतना अपि कदाचित् उद्वेगयुक्ता, कदाचित् शान्ता, कदाचित् मृदुला दृश्यते। दीर्घलतायाः मध्ये यथा संधयः दृश्यन्ते, एवं चैतन्यप्रवाहे जन्मानि च मरणानि च संधिवत् सन्ति। चेतना—यः पुरुषः—न कदापि जायते, न च म्रियते; सः केवलं स्वप्नविभ्रमवदस्य मायेयं पश्यति। पुरुषः शुद्धचैतन्यमात्रमेव; सः कदा वा कुत्र वा नश्येत्? चैतन्यात् पृथक् पुरुषः कः वा स्यात्? ब्रूहि मे। कदा आरभ्य यावत्, कस्य चेतनायाः मरणं जातं, किम्, कथं वा? अनन्तानि देहानि नश्यन्ति, परं चेतना न कदापि हीयते। यदि केवलस्य कस्यचित् मनः म्रियेत, तर्हि तस्यैव मरणेन सर्वेऽत्र मृता एव स्युः। केवलवासनावैचित्र्यम् आत्मनः अनुभवति जीवः; तस्मात् एव जन्म मरणं च नाम्ना कल्प्यते। एवं न कश्चित् जायते, न कश्चित् म्रियते; जीवः केवलं वासनावर्त्मनि भ्रमति। यतो दृश्यमानता अत्यन्तं असम्भवाऽस्ति, तस्मात् सा वासना “नास्ति” इति न्यायेन दृढज्ञानात् नश्यति। संसारोत्पत्तिनाशयोः सम्यक् निरीक्षणं कृत्वा, सत्ताभयदुःखसमुत्थानं च ज्ञात्वा, एषा सत्यम् इह स्थाप्यताम्—वासना-अनुत्थितः जीवः मुक्त एव। एवमेव, यथा एषः जीवः म्रियते पुनः जायते च, एवं विस्तरेण मे ब्रूहि, देवदेवि, मम विवेकवृद्धये। यदा नाडीनां प्रवाहे वातेन विकारः सम्पद्यते, तदा जीवस्य चेतना शान्तिमिव प्रपद्यते। परं शुद्धचेतना नित्यैव, नोत्पद्यते, नापि लीयते; स्थावरे, जङ्गमे, व्योम्नि, पर्वते, वह्नौ, वायौ च तिष्ठति। यदा सर्वगतिर्वायुनिग्रहात् केवलं निवर्तते, तदा शरीरं मृतमित्युच्यते, तस्मिन्काले जडमिति कथ्यते। यदा शरीरं शवत्वं प्राप्तं, प्राणश्च व्योम्नि लीनः, तदा संस्कारयुक्ता चेतना, आकाशवदात्मा, तत्रैव स्थित्वा तिष्ठति। या संस्कारयुक्ता, सूक्ष्मा च, सा जीव इति कथ्यते; सा तत्रैव स्थिता भवति, श्मशाने वा व्योम्नि वा। तस्मात् सामान्यव्यवहारे ‘प्रेत’ इति शब्देनोच्यते; एषा संस्कारमिश्रिता चेतना गन्धवायुवद् वर्तते। यदा सा सर्वमिदं त्यक्त्वा अन्यदर्शनं प्राप्नोति, तदा स्वप्नकल्पितविचारवत् नानारूपाणि धारयति। तत्रैव स्वान्तरे स्मृतिसंयुक्ता भूत्वा, मृत्युमूर्च्छान्ते, अन्यदेहं पश्यति। स्वयमेव सः अस्थिपञ्जरं पश्यति, अन्यत्र केवलं व्योम, भूमौ आधारभूते, सूर्येण सह, तथा च व्योमचराणां वासस्थानम्। शृणु प्रेतभेदांश्च, ते हि नानाविधानः—सामान्यपापिनः, मध्यमपापिनः, घोरपापिनश्च। तथा सामान्यपुण्यवन्तः, मध्यमपुण्यवन्तः, उत्कटपुण्यवन्तश्च; कस्यचित् एषु भेदः, कस्यचित् द्वौ वा सर्वे वा सन्ति। यः महापापयुक्तः, सः मृत्योनन्तरं वर्षान्यनेकानि मृतवत् मूढः, अन्तः क्लेशमग्नः, हृदये शिलासमः भवति। ततोऽन्यदापि संस्कारस्पन्दनात् प्रबुद्धः सः दीर्घकालं तद्वासनाजन्यं दुःखं अनवरतं अनुभवति। शतानि योनिषु गत्वा, दुःखाद् दुःखं प्राप्य, कदाचित् संसारस्वप्नमिमं प्रविशति। वा मृत्युमोहान्ते, त्वरितं हृदयमूलस्थं मूढतां शतदुःखपीडितां अनुभवति, वृक्षत्वादिकं जन्मापि प्राप्नोति। पुनः, स्ववासनानुसारं नरकेषु दुःखानि भुङ्क्ते, ततो दीर्घकालं भूयो भूयोऽत्र विविधे योनौ जायते। यः तु मध्यमपापी, मृत्युमोहान्ते त्वरितं शिलामध्यगर्भवत् मूढतां पश्यति। ततः कालेन चेद्वा हेतुनाऽपि, प्रबुद्धः सः पश्वादिषु जन्मानि प्राप्य संसारं प्रविशति। मृत्योनन्तरं सामान्यदुष्कृत्युक्तः स्ववासनानुसारं पूर्णदेहत्वं अनुभवति। स्वप्नवद् यथाकल्पितं पश्यति; तस्मिन्नेव क्षणे एवं स्मृतयः सञ्जायन्ते। ये तु महापुण्यवन्तः, मृत्युमोहान्ते त्वरितं स्वचेतसा स्वर्गलोकं वा विद्याधरनगराणि वा अनुभवन्ति। अन्यत्र कर्मफलान्यनुभूय, तदनुसारं पुनरिह पुण्ये स्थले जायन्ते। ये मध्यमपुण्यवन्तः, मृत्युमोहान्ते त्वरितं स्वदेहं तत्रैव शयानं पश्यन्ति, आत्मानं तस्मात् ऊर्ध्वं गच्छन्तमिव अनुभवन्ति। ये सामान्यपुण्यवन्तः, मृत्युमोहान्ते त्वरितं वायुनाऽनुनीतानिव व्योम्नि गच्छन्तः, औषध्यादिषु प्रविशन्ति। तत्र सुन्दरफलत्वं प्राप्त्वा, जनानां हृदये प्रविश्य, तस्मात् गर्भे वसन्ति जन्मक्रमे प्रवर्तमाने। स्ववासनानुसारं प्रेताः मूर्च्छान्ते क्रमशो वा सहसा वा एषं प्रवाहमुपभवन्ति। आदौ, “वयं मृता” इति ज्ञायते; ततोऽनुक्रमेण, ज्ञातयः कुर्वन्ति—“पिण्डदानादिना पुनरुत्थिताः स्म” इति। ततो यमदूताः कालपाशयुक्ताः प्राहुः—“तेनानेन नीयामहे” इति; क्षणेनैव यमपुरीं गच्छन्ति। एवं चैतन्यस्य स्वभावः, वासनावर्ते जीवस्य भ्रमः, पुण्यपापयोः संस्कारफलानि, मृत्युः जन्म च, सर्वं चैतन्यैक्ये एव प्रतिष्ठितम् इति।