यदा मोहोऽयं जीवस्य मनसि प्रवर्तते, तदा प्राणः तं न गृणाति; प्राणः यथा जीवने गृणाति, तस्मिन्नेव न गृणति चेत्, मोहोऽयं पूर्णरूपेण उद्भवति। मोहजन्यविकल्पेन च, परस्परं संवर्ध्यमानः, जीवः शिलावत् जडः सञ्जायते, यथा तस्य मूलस्वरूपं स्यात्। किमर्थं शरीरं सर्वाङ्गसम्पन्नमपि दुःखं, मोहं, मूरच्छां, विक्षेपं, व्याधिं, जडत्वं च अनुभवति? एवं कर्माख्यं प्रवृत्तिः, सृष्ट्यादौ कम्पनं यत्, तद् विज्ञायते; यदि तस्मिन्काले दुःखं स्यात्, तद् केवलं तस्य कालनियमितं। यथा शाखापुञ्जः स्वभावेन कम्पते, तद् चैतन्यविस्तारात् जायते, अन्यः कारणं नास्ति। यदा दुःखेन नाड्यः स्वाभाविकं संकोचनविकासं परित्यजन्ति, तदा प्राणाः शरीरं परित्यज्य स्वस्वरूपं प्रतिपद्यन्ते। यदा प्राणाः प्रविष्टाः सन्ति, न तु निष्क्रान्ताः, अथवा निष्क्रान्ताः, न तु प्रविष्टाः, यदा प्राणाः नाड्यः न प्रविशन्ति, तदा तस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्या मृत्युर्भवति। यदा वायुर्न प्रविशति न निष्क्रान्ति, शरीरनाड्यः विकृताः सन्ति, तदा तं मृतं इति कथ्यते। 'अहं तस्मिन्काले विनष्टः स्याम्' इति पूर्वं ज्ञातं चेतनं, तस्मिन्काले मृत्युं प्रति प्रवर्तते। यः प्रारम्भसृष्टौ 'एवं कर्तव्यं' इति चेतनं, तद् बीजारूपचैतन्यस्य विनाशं न गच्छति। चैतन्यस्यैव स्वरूपं 'प्रत्ययः' इति निर्दिष्टम्, यः अविभाज्यः; अतः जन्ममृत्योः चैतन्यस्वरूपात् अन्यत् किञ्चिद् नास्ति। कदाचित् जलवर्तुलवत् विक्षेपः, कदाचित् नदीजलवत् शान्तिः, कदाचित् सौम्यता; एवं जीवचैतन्यस्य प्रवृत्तिः। यथा वल्लरीमध्ये सन्धयः दृश्यन्ते, तथा चैतन्यप्रवाहे जन्मानि मृत्यवः च। चैतन्यं, जीवः, न जायते न म्रियते; केवलं स्वप्नविभ्रमवत् एषा माया अनुभूयते। जीवः शुद्धचैतन्यरूपः; कदा, कुत्र वा स विनश्येत्? चैतन्यस्यातिरिक्तं किं जीवः? कथय। कथय, कदा, कस्य चैतन्यं मृग्यते, किम्, कथम्? असंख्य शरीराणि म्रियन्ते, चैतन्यं तु अव्ययम् अस्ति। यदि एकस्य जीवस्य मनः म्रियेत्, तदा तस्यैव मृत्ये सर्वे मृताः स्युः। विविधाः वासनाः जीवः स्वयमेव अनुभवति; तस्यैव जन्ममृत्यूनि नाम्ना निर्दिष्टानि। अतः न कश्चित् जायते, न कश्चित् म्रियते; जीवः केवलं वासनावर्त्मनि भ्रमति। यतो दृश्यता असंभवा, वासना 'नास्ति' इति युक्त्या दृढज्ञानात् नश्यति। संसारोत्थितं उदयापायं दुःखं च निरीक्ष्य, भवभीषोत्थं दुःखं दृष्ट्वा, तत्र सत्यं स्थाप्यताम्—यः जीवः अनुत्पन्नवासनः, स एव मुक्तः। यथा जीवः म्रियते, पुनः जायते, एवं, हे देवदेवि, ज्ञानवृद्धये कथय। यदा नाड्यः प्रवाहे वायुव्यत्यये जीवः विकृतिं प्राप्नोति, तदा तस्य चैतन्यं शान्तवत् दृश्यते। शुद्धचैतन्यं नित्यं, न जायते न म्रियते; स्थिरे, चलति, आकाशे, पर्वते, अग्नौ, वायौ च तिष्ठति। यदा प्राणनिग्रहात् सर्वगतिः नष्टा, तदा शरीरं मृतं इति कथ्यते, तस्मिन्काले जडं इति। यदा शरीरं शवं जातं, प्राणः आकाशे लीनः, तदा संस्कारयुक्तं चैतन्यं, आकाशवत् आत्मा, तत्रैव तिष्ठति। यत् संस्कारयुक्तं सूक्ष्मं, तत् 'जीवः' इति कथ्यते; स एव श्मशाने वा आकाशे वा तिष्ठति। अतः सामान्यव्यवहारे 'प्रेतः' इति कथ्यते; संस्कारमिश्रितं चैतन्यं गन्धयुक्तवायुवत् तिष्ठति। यदा सर्वं इदं परित्यज्य अन्यद् दर्शनं प्राप्नोति, तदा स्वप्नविचारवत् विविधरूपं धारयति। तत्रैव, अन्तः, पूर्ववत् स्मृतियुक्तं भवति; मृत्योः वा मूरच्छायाः अन्ते, अन्यं शरीरं पश्यति। स्वयमेव अस्थिसंस्थानं पूर्णं पश्यति; अन्यत्र केवलं आकाशं; पृथिव्यां, सूर्ये, आकाशस्थवासस्थानि च। इदानीं प्रेतभेदान् शृणु, ये विविधाः सन्ति—सामान्यपापिनः, मध्यमपापिनः, महापापिनः। सामान्यधर्मिणः, मध्यमधर्मिणः, श्रेष्ठधर्मिणः; किञ्चित् भेदः तेषु, किञ्चित् द्वयम्, किञ्चित् सर्वत्र। यः महापापयुक्तः, स मृत्युः पश्चात् वर्षाणि, मृतवत् मूढः, अन्तरं मोहितः, हृदयम् शिलावत् कठोरं अनुभवति। ततः कालेन, संस्कारोत्थस्पन्दनात् जागृतः, तद्वासनाजन्यं दुःखं दीर्घकालं अनुभवति। शतशः योनिषु गत्वा, दुःखान्तरं दुःखान्तरं प्राप्य, कदाचित् संसारस्वप्नं प्रविशति। अथवा, मृत्युमोहस्य अन्ते, त्वरितं, हृदयस्थं, शतशः दुःखैः आवृतं जाड्यं अनुभवति, वृक्षादिरूपेण जन्मं प्राप्नोति। पुनः, तेषां वासनानुसारं नरके दुःखानि अनुभवति, ततः दीर्घकालं भूविविधान्योनिषु जन्मं प्राप्नोति। मध्यमपापिनः मृत्युमोहस्य अन्ते, त्वरितं, शिलपेटिकावत् जाड्यं पश्यति। ततः कालेन जागृतः, कारणेन वा स्वतः वा, पशुयोन्यादिषु जन्मानि अनुभवति, संसारं प्रविश्य तिष्ठति। एवं यथाक्रमं शास्त्रवचनानुसारं, जीवस्य जन्ममृत्यूनां, चैतन्यस्य स्वरूपस्य, वासनानां प्रवृत्तेः, मूढतायाः, संस्काराणां, प्रेतभावस्य, पुनर्जन्मस्य च, दिव्यं रहस्यं आदरपूर्वकं निरूपितम्।