स एकः जीवः, तमसा गह्वरे पतित इव, शिलासु संन्यस्त इव दृश्यते। तस्य जिह्वा स्वयमेव स्तम्भिता इव जडत्वं प्राप्नोति, मनश्च विदारितमिव अनुभवति। आकाशमार्गात् पतन्निव, वह्न्यभ्यन्तरे निमग्न इव, वेगेन गच्छन् रथः हिमालयमुखं प्रति यान्ति इव दृश्यते। स जीवः जगत् प्रकाशयन् इव, वह्निमध्ये स्पृशन्निव, बलवता प्रवर्तितः वातयन्त्रवत् स्थितः परिभ्रमति। माया इव क्षिप्यते, पाशेन आकृष्ट इव, चक्रे निमग्न इव, पत्रचक्रयन्त्रे स्थाप्यते इव। समुद्रवातेन तृणशकलवत् प्रेर्यते, जलप्रवाहेन दूरं नीयते, अन्तःपावके पतित इव दृश्यते। अनन्ते व्योम्नि पतनमिव, गभीरगर्ते निमज्जनमिव, चक्रवाते भ्रमणमिव अनुभवति; पर्वतभूम्योः विपर्यासमपि पश्यन् तिष्ठति। अनन्तं पतनमिव, सर्वतो विद्रवमिव, गर्जनध्वनिना कम्पितः, सर्वेन्द्रियैः प्रवृत्तः दृश्यते। अनुप्राणस्य सर्वार्थदर्शनोऽन्धकारं यान्ति, यथा सूर्यास्ते दिशः स्वप्रभां नाशयन्ति। स्मृतिरपि कृशा सति, पूर्वापरं न जानाति, यथा पश्चिमे सन्ध्यायां दृष्टिर्दिशासु नश्यति। मोहग्रस्तः सञ्ज्ञानशक्तिं हान्यति; विवेकाभावात् महन्मोहं पतति। यदा स मोहः प्रवर्तते, तदा प्राणो न प्रवर्तते; प्राणस्य जीवनवत् प्रवृत्त्यभावे पूर्णो मोहः जायते। मिथः संयोगेन, मोहजन्यविपर्ययदर्शनात्, जीवः शिलावत् जडो भवति, स्वभाव एव स इति इव। किं कारणं यत् अङ्गसंपन्नोऽपि देहः पीडां, मोहं, मूर्छां, भ्रमं, व्याधिं, जडतां च अनुभवति? अत्रैव कर्माख्या या सृष्ट्यादौ स्पन्दनवृत्तिः सा विज्ञायते; तत्र दुःखमपि केवलं तावद्भवति। यथा शाखापुञ्जस्य कम्पनं स्वभावतः, तथा चैतन्यविस्तारात् अत्र अन्यः हेतुः नास्ति। यदा दुःखात् नाड्यः स्वसंकोचविकासौ त्यजन्ति, तदा प्राणाः शरीरेभ्यः निष्क्रम्य स्वस्थानं प्रतिपद्यन्ते। यदा प्राणाः प्रविष्टाः सन्ति न निष्क्रामन्ति, अथवा निष्क्रान्ताः न प्रविशन्ति, नाड्यः गतिविहीनाः स्युः, तदा तद्व्यपगमात् मृत्युः सञ्जायते। यदा वायुः न प्रविशति न निष्क्रामति, नाड्यः दूषिताः स्युः, तदा सः मृतः इति कथ्यते। यदा 'अहं कालेऽस्मिन् विनश्यामि' इति विज्ञानं पूर्वं ज्ञातं तद्वशात् मृत्युप्राप्तिं प्रति गच्छति। सृष्ट्यादौ उत्पन्नोऽयं 'एवं कर्तव्यम्' इति विज्ञानः बीजरूपचैतन्यविनाशं न गच्छति। चैतन्यस्यैव स्वभावः प्रत्ययः, स च न व्येति; तस्मात् चैतन्यस्वभावात् पृथक् जन्ममृत्योः किञ्चिदस्ति न। यदा कदा चक्रवातवत् विक्षेपः, यदा कदा नद्यां जलवत् शमः, यदा कदा सौम्यता च—एवं जीवचैतन्यस्य प्रवाहः। दीर्घलतायाः मध्ये यथा संधयः दृश्यन्ते, तथा चैतन्यप्रवाहे जन्मानि मृत्यवश्च। चैतन्यरूपः पुरुषः न कदापि जायते न म्रियते; केवलं स्वप्नभ्रमवत् मायां पश्यति। पुरुषः शुद्धचैतन्यमात्रं, सः कदा वा कुत्र वा नश्येत्? चैतन्यात् पृथग् कः पुरुषः स्यात्, वद। कदा कस्य चेतनाऽनष्टा, किम्, कथं च? अनन्तानि देहानि नश्यन्ति, चैतन्यं तु नापक्षीयते। यद्येकस्य मनो म्रियेत, तर्हि तस्य मृत्युनैव सर्वेऽत्र म्रियेरन्। केवलवासनावैचित्र्यं जीवः स्वयमेव अनुभवति; तस्यैव जन्ममृत्यू नाम्ना निर्दिश्येते। तस्मात् न कश्चित् जायते, न कश्चित् म्रियते; जीवः केवलं वासनाचक्रे भ्रमति। असम्भवत्वात् तस्य दृश्यस्य, 'नास्ति' इति निर्णये दृढज्ञानात् वासना विनश्यति। संसारोत्पत्तिविनाशं दुःखं च सम्यगवलोक्य, सत्त्वस्य जन्मभीतिसम्भवदुःखात्, अत्रैव सत्यम्—अजाता वासना यस्य, स जीवः मुक्त इति। यथा प्राणी मृत्वा पुनर्जायते, एवं देवदेवि, मे बुध्दिवृद्धये कथय। यदा नाड्यः वातप्रवृत्त्या विकारं यान्ति, तदा तस्य चैतन्यं शान्तिमिव उपगच्छति। शुद्धं चैतन्यं नित्यं, न जायते न विनश्यति; स्थावरजङ्गमव्याप्तं, आकाशपर्वतोर्वह्निवायुषु च स्थितम्। यदा केवलं प्राणनिरोधेन सर्वगतिर्नश्यति, तदा देहः मृतः इति कथ्यते, स च तदा जडः इति। यदा देहः शवः जातः, प्राणश्च आकाशे लीनः, तदा संस्कारयुक्तं चैतन्यं, आकाशवदात्मा, तत्रैव स्थितम्। यः संस्कारयुक्तः सूक्ष्मः, स जीवः इति कथ्यते; स एव तत्रैव, श्मशाने वा आकाशे वा, स्थितः। तस्मात् सामान्येण 'प्रेत' इत्युच्यते; संस्कारयुक्तं चैतन्यं गन्धवायुवत् तिष्ठति। यदा सर्वमिदं त्यक्त्वा अन्यदर्शनमुपैति, तदा स्वप्नकल्पनावत् नानारूपाणि गृह्णाति। तत्रैव पुनः, यथापूर्वं, स्मृतिसंयुक्तः सन्, मृत्युमूर्च्छान्ते वा, अन्यं देहम् अनुभवति।