चन्द्रमुखि! मम मृत्युविषये संशयोऽस्ति—किं मृत्युः सुखदः, किं च दुःखदः, मृत्युः किमनन्तरं भवति? इत्येवं पृष्टे, तस्यां मृत्युकाले त्रिविधा जनाः दृश्यन्ते—अज्ञानवान्, ध्यानाभ्यासशीलः, विवेकिन् च। यः ध्यानाभ्यासं कृतवान्, स च विवेकी, सः शरीरं परित्यज्य प्रहृष्टचित्तः प्रयाति। यः तु ध्यानाभ्यासं न प्राप्तवान्, स न मोक्षं लभते; अज्ञश्च स्वस्य मृत्युकाले दुःखमुपभुङ्क्ते, असहायो निराशः च। यदा विषयेषु आसक्तिं पुष्णाति, संस्कारबलात् आक्रान्तः, तदा सः विषण्णः पतितः इव पद्मः शोचति। यस्य मनः शास्त्रशुद्धं न जातम्, दुष्टसंगतिपरायणं च, सः मृत्युकाले अन्तरन्तः तप्तिं अनुभवति, अग्नौ निक्षिप्त इव। तदा कण्ठस्य स्वरभेदः, दृष्टिदोषजन्यं विकारं च जायते, तेन मनः शोकग्रस्तं भवति। तस्य रूपं निशायामिव दिवसे तमोमयं दृश्यते, विह्वलश्च तमसि घननिभे भ्रमति। प्राणस्थानि पीडयमानः, वृक्षेषु दृष्टिः भ्रमति; भूमिः व्योम इव, व्योम भूमिरिव दृश्यते। कूपचक्रवत् भ्रमन्, सागर इव क्षिप्तः, नभसि आकृष्टः, मेघनिद्रायां प्रवृत्तमानसः। अन्धकूपे पतित इव, शिलामध्ये निरुद्धः, जिह्वा निःस्पन्दः, मनः विदीर्णमिव अनुभवति। आकाशमार्गात् पतन् इव, वह्निस्रोतसि निमग्नः, शीघ्ररथेन हिमालयमुखं प्रति गच्छन् इव। जगद् दीप्तिं कुर्वन् इव, वह्निमध्ये स्पृशन् इव, वातयन्त्रवत् वेगात् नीयमानः। मृगमरीचिका इव क्षिप्तः, रज्ज्वा आकृष्टः, चक्रवात इव भ्रमन्, यन्त्रचक्रे स्थाप्यते इव। महावातेन समुद्रशुष्कपत्रवत् नीयमानः, जलप्रवाहे दूरं गमयमानः, पातालाग्नौ पतन् इव। अनन्ते व्योम्नि, गह्वरे, चक्रवेगे पतन् इव; पर्वतभूम्योः विपर्यासमुपलभ्य स्थितः। अनन्तं पतन् इव, सर्वतो विक्षिप्तः, गर्जितशब्देन कम्पितः, सर्वेन्द्रियैः प्रबुद्धः। शनैः शनैः सर्वार्थदृष्टिः तमसी भवति, यथा सूर्यास्ते दिशः प्रकाशं न लभन्ते। स्मृतिः कृशा, न पूर्वं न परं वेत्ति, यथा सन्ध्यायाम् अपसृत्य पश्चिमे सर्वदिक् दृष्टिर्नश्यति। मूढः सः कल्पनाशक्तिं त्यजति, अविवेकात् महाभ्रमणं प्रपद्यते। अस्मिन् भ्रान्तौ प्रवर्तमाने प्राणः न गृह्णाति; यदा प्राणः न गृह्णाति, तदा भ्रान्तिः पूर्णरूपेण जायते। भ्रान्त्याविष्टस्य, संज्ञाविपर्यासात् जीवः शिलावत् जडः भवति, तद् इव स्वभाव इव। किं कारणं, यदा सर्वाङ्गसम्पन्नं शरीरं दुःखं, भ्रमं, मूर्च्छां, विक्षेपं, रोगं, जडतां च अनुभवति? अत्र कर्माख्यं यत् सृष्ट्यादौ कम्पनं, तत् एव ज्ञेयम्; दुःखमपि तावत्कालमेव। यथा शाखापुञ्जस्य स्वयमेव चलनं, एवं चेतनाविस्तारात्, नान्यत् किञ्चिदत्र कारणम्। यदा वेदनया नाड्यः स्वाभाविकं संकोचनविकासं त्यजन्ति, तदा प्राणाः शरीरं परित्यज्य स्वस्थानं प्रतिपद्यन्ते। यदा प्राणाः प्रविशन्ति न निष्क्रामन्ति, वा निष्क्रामन्ति न प्रविशन्ति, नाडीनां गतौ नष्टायां, तदा मरणं जायते। यदा प्राणो न प्रविशति न निष्क्रामति, नाड्यः विकृताः, सः मृत इति कथ्यते। ‘अहं कालेन नश्यामि’ इति या प्रज्ञा, सा पूर्वं ज्ञाता, मृत्युप्रवृत्तौ तत्रैव गच्छति। सृष्ट्यादौ या चेतना ‘एवं कर्तव्यम्’ इति, सा बीजस्वरूपविनाशं न गच्छति। चेतनायाः स्वरूपमेव दर्शनं, तच्च नित्ययुक्तम्; अतः चेतनास्वरूपात् अन्यत् जन्म वा मृत्युः नास्ति। कदाचित् चक्रवात इव विक्षेपः, कदाचित् सरित्प्रवाहवत् शमः, कदाचित् सौम्यता; एवं चेतनास्वरूपस्य प्रवृत्तयः। यथा लता दीर्घायाः मध्ये सन्धयः, तथा चेतनाप्रवाहे जन्मानि मृत्यवः च। चेतनापुरुषः न कदापि जायते, न म्रियते; केवलं स्वप्नभ्रमवत् मृगमरीचिकां पश्यति। पुरुषः शुद्धचेतनास्वरूपः; कदा वा कुत्र वा सः नश्येत्? चेतनात् अन्यः कः पुरुषः? कथय। कदा कस्य चेतना मृता, किम्, कथम्? अनन्तानि शरीराणि म्रियन्ते, चेतना तु न कदापि क्षीणा। यदि एकस्य मनो म्रियेत, तर्हि तस्य मरणेन सर्वे मृताः स्युः। केवलं वासना वैविध्यं जीवः स्वयमेव अनुभवति; तस्मै एव जन्ममरणयोः नामधेयं। अतः न कश्चित् जायते, न कश्चित् म्रियते; जीवः केवलं वासनाचक्रे भ्रमति। असम्भाव्यत्वात् एव दृश्यस्य, ‘नास्ति’ इति दृढज्ञानात् सा वासना विनश्यति।