यदा चेतना आपःस्वरूपत्वं गृहीत्वा आकाशे अपां चैतन्यरूपे प्रतिष्ठिता भवति, तदा स्वप्ने अपि पुरुषः स्वात्मनि एव आपः पश्यति। सा चेतना स्वस्य एव वातचैतन्येन प्रकाशते, स्वभावतः स्थित्वा; एषा चैतन्यस्य कौशलता अनृतं कल्पयति। आकाशत्वं, वातत्वं, पृथिवीत्वं, आपस्त्वं, अग्नित्वं—एतानि सर्वाणि अवस्थाभेदाः असत्याः एव; चैतन्यं तु स्वयमेव एतद् अन्तः जानाति, यथा स्वप्नेषु, कल्पनासु, ध्यानेषु च। शृणु, सर्वकर्मणां निरोधाय अत्र यत् उपदिष्टं, मरणोत्तरं कर्मफलानुभवक्रमं च, यः हितकरः। सृष्ट्यादौ स्थितिः एकधा, द्विधा, त्रिधा, चतुर्धा वा व्यवस्थिताः; अधुना जीवेषु आहारादिषु प्राणशक्तेः क्रमं शृणु। मानवस्य आयुः वृद्धिः वा हानिः च देशस्य, कालस्य, कर्मणः, द्रव्यस्य, स्वकृतकर्मणः शुद्ध्यशुद्ध्यनुसारात् जायते। स्वधर्मे पतने, अत्र आयुः अपि ह्रासं प्राप्नोति; वृद्धौ तु वृद्धिं, स्थितौ च स्थितिम् एव। बालः बाल्ये मृत्युकारककर्मणा मृत्युम् आप्नोति, युवान् यौवनेन, वृद्धः वृद्धावस्थायाः कर्मणा च। यः शास्त्रोक्तं स्वधर्मं आचरति, सः शास्त्रानुसारतः ऐश्वर्यं च आयुः च प्राप्नोति। एवं कर्मानुसारतः जीवः अत्र अन्त्यावस्थां प्राप्नोति—वाक् रहिता, दृष्टिः क्षीयमाणा, प्राणस्थानयुतदुःखं च अनुभूतिः। हे शशिमुखि, संक्षेपेण मृत्युः कथ्यतां—कः मृत्युः सुखकरः, कः दुःखकरः, मरणानन्तरं च किं भवति? शरीरान्ते मृत्युं इच्छन्ति त्रिविधाः जनाः—अज्ञः, समाधिप्रवर्तकः, विवेकसम्पन्नः च। समाधिं अभ्यास्य, समाधिसम्पन्नः च विवेकी च, सुखेन शरीरे त्यक्त्वा यान्ति। यो न समाधिम् आप्नोति, सः न मोक्षं लभते; अज्ञः तु स्वमरणे दुःखं अनुभवति, अशक्तः, निराशः च। विषयेषु अनुरागं संवर्धयन्, वासना-बलात् आक्रान्तः, सः गाढविषादं पतति, यथा म्लानं कमलं। शास्त्रशुद्ध्या रहितः, दुष्टसंगनिष्ठः, मृत्युकाले अन्तःदाहं अनुभवति, यथा वह्निपातितः। कण्ठस्य स्वरभेदः, दृष्टेः विकारः च उपजायते, तदा विनाशकारी अवस्था मनः शोकं जनयति। तस्य रूपं अत्यन्तं कृष्णं भवति, यथा दिवा रात्रिर्भवेत्; मूर्तिः भ्रममणि, घनतमतमःमेखलया वेष्टिता। प्राणस्थानदुःखपीडितः, वृक्षेषु दृष्टिः भ्रमति; भूमिः आकाशवत्, आकाशः भूमिवत् दृश्यते। कूपचक्रवत् परिवर्तते, यथा सागरस्य मध्ये क्षिप्तः, यथा आकाशे आकृष्टः, मेघगभीरनिद्रायाम् मनः प्रवृत्तम्। अन्धकूपे पतितवत्, शिलायां सन्धिवत्, जिह्वा जडवत्, मनः विदारितवत् अनुभूयते। आकाशमार्गात् पतितवत्, चक्रवेगेन भ्रममाणः, शीघ्रयानेन हिमालयमुखं प्रति गच्छन् इव दृश्यते। जगत् प्रकाशयन् इव परिवर्तयति, अग्निमध्ये स्पृशन् इव, बलात् विचालितः, वातयन्त्रवत् स्थितः। मायेव सञ्चालितः, रज्ज्वा आकृष्टः इव, चक्रवेगेन भ्रममाणः, शस्त्रयन्त्रे स्थापितः इव। सागरवातेन तृणवत् नीयते, जलप्रवाहेन दूरं नीयते, पातालाग्नौ पतितः इव। अनन्ताकाशे पतितः इव, गभीरगर्ते, चक्रवेगेन, पर्वतभूम्योः विपर्यासं अनुभवन् स्थितः। अनन्तं पतितः इव, सर्वतः उत्प्लुतः इव, गर्जितध्वनिना कम्पितः, सर्वेन्द्रियैः प्रवृत्तः। शनेः शनेः सर्वार्थदर्शना तमसि लीयते, यथा अस्ताचले सूर्ये दिशः कालुष्यम् आप्नुवन्ति। स्मृतिः कृशा, न पूर्वं न परं जानाति, यथा सन्ध्यायां पश्चिमे सर्वदिशः दृष्टिहीनाः भवन्ति। मोहितः सः कल्पनाशक्तिं हन्ति, विवेकाभावात् महन्मोहं पतति। यदा अयं मोहः प्रवर्तते, तदा प्राणः न प्रवर्तते; यदा प्राणः न प्रवर्तते यथा जीविते, तदा मोहः पूर्णतया जायते। मिथः संवृद्ध्या, मोहजन्यदर्शनविभ्रमात्, जीवः शिलावत् जडः भवति, यथा तद् आदिस्वभावः स्यात् इव। कुतः एषः देहः, सर्वाङ्गसम्पन्नः अपि, दुःखं, मोहं, मूर्छां, भ्रमं, व्याधिं, जडतां च अनुभवति? एवं सृष्ट्यादौ स्पन्दनरूपं कर्म विज्ञेयम्; यदि दुःखं जायते, तर्हि तावत्कालपर्यन्तमेव। यथा शाखागुच्छस्य चलनं—एषः स्वभावः; चैतन्यविस्तारात् एतत्, अन्यः कारणः नास्ति। यदा दुःखात् नाड्यः स्वाभाविकसंकुचनेन विस्तारं च त्यजन्ति, तदा प्राणाः शरीरे त्यक्त्वा स्वस्थितिं यान्ति। यदा प्राणाः प्रविष्टाः स्युः, न निर्याति, अथवा निर्याताः स्युः, न प्रविशन्ति, यदा नाड्यः गतिहीनाः, तदा तस्य निष्क्रमणेन मृत्युर्भवति। यदा वायुः न प्रविशति, न निर्याति, शरीरे नाड्यः विकृताः सन्ति, तदा पुरुषः मृतः इति कथ्यते। यद् आत्मनि ‘अहं काले म्रियेत’ इति विज्ञानं पूर्वं उपपन्नं, तद् एव प्रेरितः तस्मिन् मृत्यौ प्रवर्तते। आदिसृष्ट्युत्थितं यत् विज्ञानं—‘एवं कर्तव्यम्’ इति—तत् कदापि चैतन्यबीजध्वंसं न गच्छति।