यदा चैतन्यस्य रूपं यथा यथा भवति, तदा तदा तदन्यात्मा इव प्रकटितं दृश्यते। स्वभावतः चैतन्यं अनियन्त्रितं अस्ति, अतः अत्र किमपि निश्चितं नास्ति। ‘किञ्चिदपि नास्ति’ इति विचारः चैतन्यस्य स्वभावे न युज्यते; सर्वरूपाणि परित्यज्य, तदेकं कथं स्थातुं शक्येत्? सृष्ट्यादौ चैतन्यं स्वात्मनि विविधरूपाणि धारयति; अद्यापि स्वभावेन शीतं, अग्निः, इत्यादि रूपेण तिष्ठति। अतः सतः स्वभावं परित्यक्तुं न शक्यते; यावत् चैतन्यं तिष्ठति, तावत् एषा स्थितिः न नश्यति। यत्र यत्र, यथा यथा रूपं निर्मितं भवति, सृष्ट्यादौ इदानीं च, तस्मात् तद्व्यतिरिक्तं गन्तुं न शक्यते। यथा यथा चैतन्यं प्रकटितं, यावद्विरोधः न भवति, तावत् तस्मात् न निवर्तते; अनुभवस्य संस्कारात् तद्रूपेण एव तिष्ठति। सृष्ट्यादौ यत् अप्रसूतं, तथापि ‘इदं’ इति अनुभूयते—एषा चैतन्य-आकाशस्य रचना, स्वप्ने स्त्री-सुखस्य इव। प्रपञ्चस्य रूपं असत्यम्, यद्यपि सत्यमिव दृश्यते; एवं स्वभावस्य बोधः तथा, तथा एव जीवस्य अनुभवः। सृष्ट्यादौ स्थापितः चैतन्य-प्रवाहः अद्यापि अन्यप्रभावेण कम्पितः अपि तिष्ठति। यः बोधः आकाश-स्वरूपं धारयति, स आकाश-चैतन्यं भवति; यः काल-रूपं धारयति, स काल-चैतन्यं भवति। यः बोधः जल-स्वरूपं धारयति, स जल-चैतन्यं आकाशे स्थापयति; स्वप्ने जनः तद्वत् जलं स्वात्मनि पश्यति। वायु-बोधेन तद्रूपेण तिष्ठति; चैतन्यस्य कौशलं असत्यम् कल्पयति। आकाश-वायु-पृथिवी-जल-अग्न्यः अवस्थाः सर्वाः असत्याः; चैतन्यं तदन्तः जानाति, स्वप्न-कल्पना-ध्यानादिषु यथा। अत्र सर्वकर्मणां निरोधाय यत् उपदिष्टं, मृत्योः अनन्तरं कर्मफलानुभवक्रमस्य हितं शृणु। सृष्ट्यादौ निश्चितः क्रमः एकः, द्वयः, त्रयः, चतुर्थः वा; जीवस्य प्राण-आहारादिकं विषये क्रमं शृणु। मानवस्य आयुः वृद्धिः वा क्षयः वा, देश-काल-कर्म-द्रव्य-स्वकृत्यः शुद्ध्याशुद्ध्यः कारणं भवति। यदा स्वकर्म क्षीयते, तदा अत्र जनानां आयुः अपि क्षीयते; यदा वर्धते, तदा वर्धते; यदा स्थिरं, तदा स्थिरं भवति। बाल्य-मृत्युकर्मणा बालः, यौवन-मृत्युकर्मणा युवा, वृद्ध-मृत्युकर्मणा वृद्धः मृत्युम् आप्नोति। यः शास्त्रानुसारं स्वकर्म करोति, स शास्त्रानुसारं समृद्धिं च आयुः च लभते। एवं स्वकर्मानुसारं जीवः अत्र अन्तं प्राप्नोति—वाचालः, दृष्टिहीनः, प्राणस्थाने दुःखानुभवः। चन्द्रानन! मृत्युः संक्षेपेण कथ्यताम्—कः मृत्युः सुखदः, कः दुःखदः, मृत्युः अनन्तरं किम्? शरीरान्ते त्रिविधाः जनाः मृत्युम् इच्छन्ति—अज्ञः, योगाभ्यासी, विवेकी च। योगाभ्यासं कृत्वा योगी च विवेकी च सुखेन शरीरं त्यजति। योगाभ्यासं न प्राप्तः मोक्षं न लभते; अज्ञः मृत्युकाले दुःखं अनुभवति, अशक्तः, निराशः। इन्द्रियविषये आसक्तिं संवर्धयन्, वासनाबलेन आक्रान्तः, गाढ-विषादं पतति, शुष्कपद्मस्य इव। शास्त्रेन अपाकृतः, दुष्टसंगं सेवमानः, मृत्युकाले अन्तरदाहं अनुभवति, अग्निपातितस्य इव। स्वरस्य काकत्वं, दृष्टिप्रपञ्चस्य विकारः, एषा विनाशिनी स्थितिः मनसि विषादं जनयति। तस्य रूपं अतीव कृष्णं, दिवा रात्रिरूपम् इव; स्वरूपं विह्वलम्, घनमघस्य इव तमसा आवृतम्। प्राणस्थाने दुःखेन पीडितः, वृक्षेषु दृष्टिः भ्रमति; भूमिः आकाशं इव, आकाशः भूमिं इव दृश्यते। कूपचक्रस्य इव भ्रमति, समुद्रे क्षिप्तः इव, आकाशे आकृष्टः इव, मेघघननिद्रायाः मनः प्रवृत्तिः। अन्धकूपे पतितः इव, शिलायाम् अवस्थितः; जिह्वा जडत्वं प्राप्ता, आत्मनः स्तम्भितः इव, मनः विदारितम् इव अनुभूयते। आकाशमार्गात् पतितः इव, जलवर्त्मनि भ्रमितः, शीघ्रगामिनि रथेन हिमालयमुखं प्रति गच्छति। विश्वं भ्रमयति, दीप्तिम् इव उत्पादयति, अग्निमध्ये स्पर्शयति इव; बलात् घूर्णितः, वातयन्त्रवत् स्थितः। माया इव क्षिप्तः, रज्ज्वा आकृष्टः इव, जलवर्त्मनि भ्रमति, शस्त्रयन्त्रे स्थापितः इव। महावातेन समुद्रस्य तृणमिव प्रेरितः, जलप्रवाहेन दूरं नीतः, अग्न्यधः पतितः इव। अनन्ते आकाशे, गम्भीरकूपे, चक्रवर्त्मनि पतितः इव; पर्वतभूम्याः विपर्ययं अनुभवन् तिष्ठति। अनन्तं पतितः इव, सर्वतः उन्नतम् इव; गर्जनध्वनिना ताडितः, सर्वेन्द्रियाणि जाग्रति। शनैः सर्वार्थदृष्टिः तमसि लीनां भवति, यथा सूर्यास्ते दिशः उज्ज्वलता विना भवन्ति। स्मृतिः कृशा, पूर्वापरं न जानाति, यथा सायं पश्चिमे सन्ध्यायाम् अष्टदिशि दृष्टिहानिः। मोहग्रस्तः कल्पनाशक्तिं नष्टवान्; विवेकाभावात् महामोहं पतितः।