अम्बिका, तया एव गतायाः, पश्य—यस्य पतिः प्राणं त्यक्तुम् आरभते, अस्मिन काले किं कर्तव्यम् इति चिन्त्यते। तत्र प्रश्नः उद्भवति—कथं भाग्यं सत्-असत्सु जीवेषु आगतम्? कथं पुनः मृत्यु-जाति-प्रकारे भाग्याभावः कथ्यते? स्वभावः कथं उत्पद्यते? वस्तुषु सत् कथं प्रविशति? अग्नौ तापनं कथं वर्तते, भूमौ स्थैर्यं कथं तिष्ठति? हिमादिषु शीतलता कथं अस्ति? काल-देशादिषु सत् कथं वर्तते? सत्त्व-असत्त्वयोः उदय-नाशः, स्थूल-सूक्ष्मदर्शनं कथं भवति? तृण-गुल्म-कोष-आदिषु महान् ऊर्ध्वता यथा दृश्यते, तथापि तस्य कारणे स्थिते वस्तु न नश्यति, ऊर्ध्वता कथं न आगच्छति? महाप्रलयकाले, सृष्टि-आधारे समाप्ते, अनन्तं शान्तं आकाशवत् सत् ब्रह्मैव शेषं भवति। तत् चैतन्यरूपेण, स्वं तेजःकणं कल्पयति, 'अहं इदम्' इति चिन्तयन्, यथा स्वप्ने जागरणं वा आकाशे उड्डयनं अनुभवति। तेजःकणः स्वयम् एव स्थूलता अनुभूयति। एषा सृष्टिः, असत्यापि, सत्यरूपेण दृश्यते। तत्र ब्रह्मा, 'अहं इदम्' इति स्वं ब्रह्मत्वं जानाति। ततः चिन्ताराज्यं निर्माति; एषा जगति तस्य स्वस्य आकाशवत् एव अस्ति। आदिसृष्टौ यत्र यथा चैतन्यरूपाः वर्णिताः, तत्र तत्र त एव अपि अद्यापि निश्चलाः तिष्ठन्ति। यथा चैतन्यं रूपं गृह्णाति, तथा अन्यात्मरूपेण प्रकटते; स्वयं अनियमितं, तस्मात् किञ्चित् स्थिरं नास्ति। 'किञ्चित् नास्ति' इति भावः चैतन्यस्य स्वरूपे न उपपद्यते; सर्वरूपत्यागे सति, कथं तिष्ठेत्? सृष्ट्यादौ चैतन्यं स्वयम् अन्तः स्वस्वरूपे विविधरूपं गृह्णाति; अद्यापि, स्वभावेन, शीतलता, अग्नि, आदि रूपेण तिष्ठति। अतः सत् तु स्वस्वभावं त्यक्तुं न शक्नोति; यावत् चैतन्यं तावत् व्यवस्था न नश्यति। यत् यत्र रूपितं, आकाशवत् वा भूमिवत् वा, सृष्ट्यादारभ्य अद्यापि तत्र तत्र स्थितुं न शक्यं। यथा चैतन्यं यत्र यथा प्रकटितं, विरोधभावे नास्ति, तत्र तत्र तिष्ठति; अनुभवस्य वासना तत्र तत्र एव अस्ति। सृष्ट्यादौ यत् अप्रसूतं, तथापि 'इदम्' इति अनुभवम्, तद् चैतन्य-आकाशस्य रूपनिर्माणम्, यथा स्वप्ने स्त्री-सुखानुभवः। तस्य रूपं असत्यं, सत्त्वरूपेण दृश्यते; तस्य स्वभावज्ञानं तथा, जीवेषु अनुभवाः अपि तथैव। सृष्ट्यादौ स्थापितः चैतन्यप्रवाहः अद्यापि अन्यप्रभावे उत्पन्ने अपि दृश्यते। यत् चैतन्यं आकाशरूपं गृह्णाति, तत् आकाशचैतन्यं भवति; यत् कालरूपं गृह्णाति, तत् आकाशे कालचैतन्यं भवति। यत् जलरूपं गृह्णाति, तत् आकाशे स्थापितं जलचैतन्यं भवति; स्वप्ने जनः स्वयम् अन्तः जलं अनुभवति। तद् स्वयम् एव वातचैतन्यरूपेण प्रकाशते, यथावत् तिष्ठति; चैतन्यस्य कौशलं असत्यं कल्पयति। आकाश-वायु-भूमि-जल-अग्निरूपाणि सर्वाणि असत्यानि; चैतन्यं स्वयम् अन्तः जानाति, यथा स्वप्ने, कल्पने, ध्यानस्य अनुभवः। शृणु, यत् सर्वकर्मणां निरोधाय उपदिष्टं, मृत्योः अनन्तरं कर्मफलानुभवक्रमे, यत् हितकरम्। सृष्ट्यादौ व्यवस्था एकविधा, द्विविधा, त्रिविधा, चतुर्विधा; इदानीं शृणु जीवेषु आहारादिषु प्राणस्य व्यवस्था। मानवस्य आयुः वृद्धिः वा क्षयः वा, देश-काल-कर्म-द्रव्य-स्वकर्मणां शुद्धि-अपशुद्धिपर्यन्तं कारणम्। स्वधर्मे पतनं सति, जनानां आयुः क्षीयते; वृद्धौ, आयुः वर्धते; स्थिरत्वे, स्थिरं भवति। बाल्ये मृत्युकर्मणः बालकः मृत्युम् उपगच्छति; यौवने यौवनमृत्युकर्मणः युवकः; वृद्धे वृद्धमृत्युकर्मणः वृद्धः। यः स्वधर्मं शास्त्रानुसारं आचरति, सः शास्त्रफलानुसारं ऐश्वर्यं आयुः च लभते। एवं, कर्मानुसारं जीवः अन्त्यावस्था प्राप्नोति—वाचालः, दृष्टिहीनः, प्राणबिन्दुषु दुःखानुभवः। हे शशिमुखि, मृत्युः संक्षेपेण कथय—कः मृत्युः सुखदः, कः दुःखदः, मृत्युः अनन्तरं किम्? शरीरान्ते मृत्युम् इच्छन्ति त्रिविधाः—अज्ञः, समाधिप्रवर्तकः, विवेकिनः। समाधिप्रवर्तकः विवेकिनः च सुखेन शरीरं त्यक्त्वा प्रयान्ति। समाधिप्रवर्तनं न प्राप्तः, मोक्षं न लभते; अज्ञः मृत्युकाले दुःखं अनुभवति, अशक्तः, निराशः। यः विषयासक्तिं साधयति, संस्कारबलात् विमूढः, सः विषादे पतति, यथा म्लानं पद्मम्। शास्त्रशुद्धिहीनः, दुष्टसंगनिष्ठः, मृत्युकाले अन्तर्दाहमिव अग्निपातं अनुभवति। स्वरस्य काकता, दृष्टिवैषम्यं च उत्पन्ने, तद् विनाशकं दुःखदं मनः उत्पादयति। रूपं तमसि निमग्नं, यथा दिवा रात्रिरूपेण; तस्य रूपं विह्वलम्, घनतमःमण्डलपरिवेष्टितम्। प्राणबिन्दुषु दुःखपीडितः, दृष्टिः वृक्षेषु भ्रमति; भूमिः आकाशवत्, आकाशः भूमिवत् दृश्यते। सः कूपचक्रवत् भ्रमति, समुद्रे क्षिप्तः इव, आकाशे आकर्षितः इव, मनः घनमेघनिद्रायाः प्रवृत्तम्।