ततः ज्ञानविवेकाद्वा, पुण्येन वा, वरदानेन वा, केवलं पुण्यशरीरधारणेन परमं लोकं न प्राप्यते। यथा शुष्कपत्रं कोलायां पतितं क्षणेन दह्यते, तथा दिव्यशरीरमपि लब्धमात्रेण नश्यति। इदमेव सौभाग्यविस्तारस्य सीमा—यथा स्मरति 'अहं चेतना', तथा तस्य भावः। यः रज्जौ सर्पभावनां कुर्यात्, सर्पस्य कर्म किमर्थं करिष्यति? यत्र आत्मनि यदस्ति न तत्र, तत्र कर्म किम्? यद् अनुभूयते 'इदं मृतम्' इति, तदसत्यमेव; पूर्वाभ्यासात् तदुत्पद्यते। स्वदृष्टे विश्वजाले, संसारमोहः सहजः; परकल्पिते तु, सृष्ट्याद्यभ्यासा न दृश्यन्ते। स्वानुभूतं संसारचक्रं बहिर्जाले जीवेषु दूरं, अदृष्टमज्ञातमिव चन्द्रमण्डलम् अदर्शने। तस्मात् ये ज्ञेयज्ञाः, अथवा ये परमधर्मशरणं गृहीतवन्तः, ते आतिवाहिकशरीरं प्राप्नुवन्ति; अन्ये न। भूतशरीरस्थितिः असत्यैव, मिथ्याभूतस्वभावा; अन्ये स्थिरतां न प्राप्नुवन्ति, यथा छायाः सूर्यप्रभायां न स्थिरा भवन्ति। लीला, या ज्ञेयज्ञा, परमधर्मशरणं न गृहीतवती, केवलं स्वपतेः कल्पितपुरं प्राप्तवती। तथा सा गतवती, हे अम्बिके, पश्य—तस्य पतिः जीवसंशयाय प्रवृत्तः; अत्र किं कर्तव्यम्? कथं भाग्यं सत्त्वासत्त्वेषु आगतम्? मृत्युजन्मादिके कथं पुनः अभाग्यस्य चर्चा? कथं स्वभावः उत्पद्यते? कथं वस्तुषु सत्त्वं प्रविशति? अग्नौ उष्णता कथं वर्तते, भूमौ स्थिरता च कथं? हिमादिषु शीतता कथं वर्तते? कालदेशादिषु सत्त्वं किम्? सत्त्वासत्त्वयोः उत्पत्तिनाशौ, स्थूलसूक्ष्मदर्शनं च कथं? तृणादिषु महान् ऊर्ध्वगः कथं न आगच्छति, कारणे स्थिते वस्तुनि न नष्टे? महाप्रलयकाले, सृष्टिस्थाने शान्ते, अनन्तं शान्तं व्योमवत् सत्यम् ब्रह्मैव अवशिष्यते। तद् चेतनारूपं स्वं तेजःकणमिव कल्पयति—'अहं इदं' इति; यथा स्वप्ने जागरणं वा आकाशे उड्डयनं अनुभवसि। तेजःकणः स्वान्तरे स्थूलता अनुभूति, तद्व्यप्य। इदं विश्वं, असत्यं सति, सत्यमिव दृश्यते। तत्र ब्रह्मा ब्रह्मात्मानं जानाति—'अहं इदं' इति; ततः चिन्ताराज्यं सृजति; इदं जगत् तस्य स्वव्योमसदृशं। प्रथमसृष्टौ याः याः चेतनारूपाः कृताः, यत्र यथा तत्र, ताः अद्यापि तत्र स्थिराः। चेतना यथा रूपं धारयति, तथा अन्यात्मना प्रकटते; स्वभावेन अनियता, तस्मात् अत्र किञ्चित् न स्थिरम्। 'शून्यं किञ्चित्' इति चेतनास्वभावे न प्रवर्तते; सर्वरूपत्यागे चेतना कथं स्थिता स्यात्? सृष्ट्यादौ चेतना स्वान्तरे स्वस्वरूपं धारयति; अद्यापि तस्य भावेन शीतता, अग्नि, इत्यादि वर्तन्ते। तस्मात् सत्त्विनः स्वभावत्यागः न शक्यः; यावत् चेतना, तावत् व्यवस्था न नश्यति। यद् यत्र रूपं, व्योमवत् भूमिवत् वा, सृष्ट्यादौ यावत् अद्यापि, तद् तस्मात् न विचलति। यद् यथा चेतना प्रकटिता, विरोधे अभावे तस्मात् न गच्छति; अनुभवाभ्यासेन तत्रैव स्थिता। सृष्ट्यादौ यद् अप्रसूतम्, अनुभवतः 'इदं' इति—तद् चेतनाव्योमविन्यासः, यथा स्वप्ने स्त्रीसुखानुभवः। असत्यं सति, सत्यमिव प्रतीयते; अतः स्वस्वभावज्ञानं तथा, जीवेषु अनुभवाः अपि। सृष्ट्यादौ स्थापितः चेतनाप्रवाहः अद्यापि अपि तत्र दृश्यते, अन्यप्रभावे अपि। यः चेतनाः व्योमस्वरूपं धारयति, स व्योमचेतनां स्यात्; यः कालस्वरूपं धारयति, स कालचेतनां स्यात्। यः जलस्वरूपं धारयति, स जलचेतनां व्योमस्थां स्यात्; स्वप्ने जनः जलं स्वान्तरे पश्यति। यः वायुस्वरूपं धारयति, स तत्रैव प्रकाशते; चेतनायाः कौशलं असत्यं कल्पयति। व्योम, वायु, भूमि, जल, अग्निस्थितयः सर्वाः असत्याः; चेतना तदन्तरं जानाति, यथा स्वप्ने, कल्पनायां, ध्यानस्य च। श्रुणु, अत्र कर्मनाशाय यत् उपदिश्यते, मृत्युपरान्तं कर्मफलानुभवक्रमे यत् हितम्। सृष्ट्यादौ निश्चितः क्रमः एकः, द्वयः, त्रयः, चतुरः; तदनन्तरं जीवेषु पोषणादिके आयुस्स्थितिक्रमं शृणु। मानवायुः वृद्धिः वा क्षयः वा, देशकालकर्मद्रव्यशुद्ध्यशुद्ध्या, स्वकर्मणा च। स्वकर्मनियमस्य हानौ, अत्र आयुः अपि क्षीयते; वृद्धौ वर्धते; स्थिरत्वे स्थिरम्। शिशुः तद् कर्मणः मृत्युं प्राप्नोति; युवान् तद् कर्मणः; वृद्धः तद् कर्मणः। यः शास्त्रानुसारं स्वकर्म करोति, स शास्त्रानुसारं श्रीमायुः लभते। एवं यथाकर्म जीवः अत्र अन्त्यं प्राप्नोति—वाचं त्यजति, दृष्टिं नश्यति, प्राणबिन्दुषु वेदनां अनुभवति।