राजा, सा च, ते च सेवकाः—सर्वे मिलित्वा, चैतन्य-आकाशस्य ऐक्येन, मम तव च शक्त्या, परस्परं ज्ञास्यन्ति। महाचैतन्यस्य विभूतयः, परमार्गस्य दृढनिश्चयेन, परस्परं प्रतिबिम्बवत् परस्परं विज्ञास्यन्ति। अयं मम स्वाभाविकः पत्नी, अयं मम स्वाभाविकः सखा, एषा मम स्वाभाविका रानी, अयं च सेवकः स्वभावतः मम इति ज्ञायते। केवलं त्वं, अहं, सा च, यथावत्, अविच्छिन्नतया, तद् अद्भुतं वस्तु ज्ञास्यामः; अन्यः कश्चन न वेत्ति। किं कारणम्, यत् सा स्वपत्युः समीपं, अस्यैव शरीरेण, विवाहे समुपस्थिते अपि, न आगच्छत्? हे लील, सुमधुरभाषिणि! येषां चेतसि जागरणं नास्ति, ते पुण्यबलात् सिद्धलोकान् प्राप्ताः अपि, स्वशरीरेण तत्र न गच्छन्ति, यथा छाया सूर्यकान्तिं न गच्छति। आदौ सृष्टौ, जाग्रताम् एव विधिः प्रतिष्ठाप्यते; यथा सत्यम् कदापि मिथ्यया न संयुज्यते। यावत् बालः भूतकल्पनां धारयति, तावत् तस्य, तादृशकल्पनारहितस्य, किमपि यथार्थानुभवः न जायते। यावत् स्वस्य अविवेकज्वरः प्रवर्तते, तावत् विवेकचन्द्रस्य शीतलता कथं सम्भवेत्? यः स्वान्तरे दृढनिश्चयं करोति—“अहं पृथिव्यादिभूतमयं शरीरम्, मम गत्युत्कर्षः नास्ति”—सः अन्यथा किं निश्चेतुं शक्नुयात्? अत एव, ज्ञानविवेकाद्वा, पुण्येन वा, वरदानात् वा, केवलं पुण्यशरीरेण परमं स्थानं न प्राप्यते। यथा शुष्कपत्रं अग्निशिखायां पतितं क्षणेन दह्यते, तथा एतद् दिव्यं शरीरम् अपि, लब्धमात्रेण विनश्यति। एष एव पुण्यलाभस्य विस्तारः—यथा स्मरति “अहं सच्चैतन्यमस्मि,” तथा तस्य अवस्था भवति। यः रज्जौ सर्पाभासं पश्यति, सः कथं सर्पस्य कर्म कर्तुं शक्नुयात्? यत् स्वयम् असत्यं, तस्मात् किं कर्म सम्भवेत्? यत् “एष मृतः” इति अनुभूयते, तद् केवलं मिथ्या; पूर्वाभ्यासात् एव तत् जायते। स्वयम् अनुभूतस्य जगतः जाले, संसारमोहः सुलभः; परकल्पिते तु, तादृशः सृष्ट्याद्यभ्यासः न जायते। ये संसारे स्वानुभूतं संसारचक्रम् अनुभवन्ति, ते बाह्यजीवजालात् दूरस्थाः, अप्रकाशिताः, अज्ञाताः—यथा चन्द्रमण्डलम् अपश्यतां न दृश्यते। अत एव, ये ज्ञेयं जानन्ति, वा ये परमधर्मे शरणं गृहीतवन्तः, ते एव आतिवाहिकं शरीरं प्राप्नुवन्ति; अन्ये न। भूतशरीरस्य अवस्था मिथ्या, तस्य स्वभावः मोहमयः; अन्ये स्थिरतां न प्राप्नुवन्ति, यथा छायाः सूर्ये न तिष्ठन्ति। लीला, या ज्ञेयज्ञा, परं धर्मं नाश्रिता, सा केवलं पतिसंकल्पितां पुरीं प्राप्तवती। एवं सा गतवती, हे अम्बिके, पश्य—तस्य पतिः प्राणत्यागाय आरब्धवान्; अत्र किं कर्तव्यम्? किं प्रकारेण विधिः सत्त्वासत्त्वेषु प्रविष्टः? कथं पुनः, मृत्युः जन्मादिषु, अविधिः उच्यते? कथं स्वभावः उत्पद्यते? कथं सत्त्वं वस्तुषु प्रविशति? कथं अग्नौ तुषारादिषु चोष्णता, पृथिव्यादिषु स्थैर्यं वर्तते? कथं हिमादिषु शीतलता वर्तते? किम् अस्तित्वं काले देशे च? कथं सत्त्वासत्त्वयोः उत्पत्तिनाशौ, स्थूलसूक्ष्मानां च अनुभूतिः जायते? कथं तृणगुल्माङ्कुरादिषु दृश्यते महान् उन्नतिः, तस्य हेतौ अविनष्टे अपि वस्तुनि सा न आगच्छति? महाप्रलये, सृष्टौ च तस्याधारे शमिते, केवलं अनन्तं शान्तं आकाशसदृशं सत्यम् ब्रह्मैव शेषते। तदेव चैतन्यरूपेण, “अहं एषः” इति चिन्तयन्, स्वं तेजःकणत्वेन कल्पयति; यथा स्वप्ने जागरूकता वा आकाशे पतनं अनुभवसि। तस्मिन् तेजःकणे, स्थूलता स्वयमेव अनुभूयते; अयं विश्वम् अपि, असत्यं सन्, सत्यमिव दृश्यते। तत्र ब्रह्मैव, “अहं एषः” इति स्वयम् आत्मानम् अवगच्छति; ततः चिन्ताराज्यं सृजति; अयं लोकः तस्यैव आकाशस्वरूपः। तस्मिन् आदिसृष्टौ, याः याः चैतन्यरूपाः येन येन प्रकारेण, यत्र यत्र वर्णिताः, ताः तत्रैव अधुना अपि स्थिताः, अचलाः। यद्रूपं चैतन्यं गृह्णाति, तेनैव रूपेण अपरः आत्मा इव दृश्यते; स्वयम् अनियतं सन्, तस्मात् किञ्चिदपि न निश्चितम्। “किञ्चिदपि नास्ति” इति कल्पना चैतन्यस्वभावे न प्रवर्तते; सर्वरूपत्यागे, तत्र कथं तिष्ठेत्? सृष्ट्यादौ, चैतन्यं स्वयम् अन्तः, नानारूपाणि गृह्णाति; अधुना अपि, स्वभावेन, शीतलता अग्निता च स्यात्। अतः, यस्य अस्तित्वं, तेन स्वभावस्य परित्यागः न शक्यः; यावत् चैतन्यं वर्तते, तावत् एषा व्यवस्था न नश्यति। यद् यत्र निर्मितम्, आकाशवत् पृथिव्यादिवत् वा, आदिसृष्ट्याः आरभ्य, अधुना अपि, तस्मात् न विचलति। यद्रूपं चैतन्यं यत्र यथा प्रकटितम्, प्रतिरोधाभावे, तस्मात् न निवर्तते; अनुभवाभ्यासात्, तत्रैव तिष्ठति। जगतः आदौ, यत् न उत्पादितम्, तथापि “इदं” इति अनुभूयते—तदेव चैतन्य-आकाशस्य संकल्पः, यथा स्वप्ने स्त्रीसुखस्य अनुभवः। एवं, दृश्यमानस्य सत्त्वं असत्यं, सत्यमिव भाति; आत्मस्वभावस्य अनुभूति तादृशी, तथा प्राणिनां अनुभवाः। यः चैतन्यप्रवाहः आदिसृष्टौ प्रतिष्ठितः, सः अन्यप्रभावे अपि, अधुना अपि, दृश्यते। यः चैतन्यं आकाशरूपं धारयति, सः आकाशचैतन्यम् भवति; यः कालरूपं धारयति, सः कालस्य चैतन्यम् भवति। इति एते महर्षेः वाक्यानि, चैतन्यस्य रहस्यम्, सृष्टेः तत्त्वं च, श्रुत्वा, शान्तिं लभन्ते विवेकिनः।