तत्र, अनन्तकोटिसहस्राणि ब्रह्माण्डानि विशालवने फलेषु यथा, परस्परं अदृष्टानि, सन्ति। तेषु एकस्मिन्नेव ब्रह्माण्डे, विस्तीर्णसीम्ना नगर्यां स्थिते, सा—स्वभावतः—फलस्य अन्तः कृमिवत् छिद्य प्रविश्य, अन्तः प्रविष्टवती। ततः, ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वादीनां तेजोमयलोकान् अतिक्रम्य, तारापथस्य अधः अधस्तात् शोभनं भूमण्डलं सा प्राप्तवती। तस्मिन् मण्डले, नगरं मण्डपं च प्रविश्य, पुष्पगुप्तस्य शवस्य समीपं स्थितवती। तत्र, सा कन्यां न अदृष्टवती; सा सुन्दरमुखी कन्या, या मायायाः नाम्ना प्रसिद्धा, कुतश्चित् गतवती। स्वस्य पतिस्य मुखं शवरूपेण शयाने पश्यन्ती, स्वबुद्ध्या सत्यं वस्तु निश्चित्य अवगच्छति। सा चिन्तयति—"एषः मे पति, युद्धे सिन्धुना हतः; वीरलोकान् प्राप्त्वा, क्षणं सुखेन विश्राम्यति। देवीकृपया, अहं अस्य समीपं अस्मिन्न् रूपे आगता; धन्या अहं, मम सदृशः अन्यः नास्ति।" इति विचार्य, सा सुन्दरं व्यजनं हस्ते गृहित्वा, तं व्यजनं वहन्ती, यथा नभः मेघमण्डलेन चन्द्रं वहति। तत्र सेवकाः, कन्याः, जागरितराजा च, देवीं पृच्छन्ति—"त्वं कः? केन उपायेन? किम् उद्देशेन?" इति। तदा राजा, सा, सेवकाः च सर्वे, चैतन्यकाशस्य एकत्वेन, उभयोः शक्त्या, परस्परं जानन्ति। महाचैतन्यविभूतयः, परमार्थनिश्चयेन, परस्परं दर्पणप्रतिबिम्बवत् ज्ञायन्ते। राजा चिन्तयति—"एषा मम स्वभावतः पत्नी, एषा स्वभावतः सखी, एषा स्वभावतः रानी, एषा सेविका स्वभावतः मम।" केवलं त्वं, अहं, सा च, यथावत्, अविच्छिन्नम्, एतत् महान् अद्भुतं जानिमः; अन्यः कश्चन न जानाति। किं सा स्वस्य पतिं अस्मिन्नेव शरीरेण न आगता, विवाहे अपि संकल्पिते? लीलाः, त्वं सुन्दरवाक्यप्रवर्तिनी। येषां मनः न जागरितम्, पुण्यबलात् सिद्धलोकान् प्राप्ताः अपि, ते स्वशरीरेण तत्र न आगन्तुं शक्नुवन्ति, यथा छाया सूर्यप्रकाशं न गच्छति। आदिकल्पे, जागृतजनैः नियति स्थापिताः; सत्यं मिथ्यया कदापि न मिलति। यावद् बालः पिशाचकल्पनां धारयति, तावद् तस्य मुक्तस्य अनुभवः कथं स्यात्? यावद् स्वयम् अविवेकज्वरः तिष्ठति, तावद् विवेकचन्द्रशीतलता कथं स्यात्? यः स्वशरीरं भूमिपञ्चभूतमयं इति दृढं मन्यते, उच्चस्थानं नास्ति, तस्य अन्यद् मतिः कथं स्यात्? तस्मात्, ज्ञानविवेकात्, वा पुण्येन, वा वरदानेन, पुण्यशरीरेण परं स्थानं न प्राप्तव्यम्। यथा शुष्कपत्रं अंगारपते क्षणात् दह्यते, तथा दिव्यं शरीरम् अपि प्राप्ते क्षणात् विनश्यति। एष एव पुण्यलाभस्य विस्तारः—यथा स्मरति "अहं चैतन्यम्," तथा तस्य अवस्था। यः रज्जौ सर्पकल्पनां धारयति, तस्य सर्पकर्म कथं स्यात्? यद् स्वयम् नास्ति, तस्मात् तस्य कर्म कथं स्यात्? यद् "एषः मृतः" इति अनुभूयते, तद् केवलं मिथ्या; पूर्वाभ्यासात् एव जायते। स्वयम् दृश्ये जगज्जाले, संसारमोहः सुगमः; परकल्पिते, तत्र सृष्ट्यादि कल्पनाः न सन्ति। स्वयानुभूते संसारे, पुनःपुनः जन्ममृत्युव्यवहारः दूरः, बाह्यजीवजालेन अप्राप्तः, यथा चन्द्रमण्डलम् अप्राप्तं अपश्यतः। तस्मात्, ज्ञेयज्ञः वा, परधर्माश्रयः वा, ātivāhika-शरीरं प्राप्नुवन्ति; अन्ये न। स्थूलशरीरावस्था मिथ्या, मायामयी; अन्ये स्थिरत्वं न प्राप्नुवन्ति, यथा छाया सूर्ये न तिष्ठति। लीला, ज्ञेयज्ञा अपि, परधर्माश्रयः न, केवलं स्वपतेः कल्पितनगरं प्राप्तवती। तथा सा गतवती, अम्बिके, पश्य—पतिः प्राणत्यागं आरभ्यते; किम् अत्र कर्तव्यम्? कथं नियतिः सत्तासत्तासु आगता? कथं पुनः अनियतिः मृत्युः जन्मादिषु कथ्यते? कथं स्वभावः जायते? कथं वस्तुषु सत्तायाः प्रवेशः? कथं अग्नौ तापः, भूमौ स्थिरता, हिमे शीतलता, कालदेशादिषु सत्तायाः स्वरूपम्? कथं सत्तासत्तयोः उत्पत्तिनाशौ, स्थूलसूक्ष्मानां अनुभूति? कथं तृणादिषु महान् ऊर्ध्वता, कारणे स्थिते, वस्तुनि नाशे न, वस्तुनि न आगच्छति? महाप्रलये, सृष्टिस्थाने अस्ते, केवलं अनन्तं शान्तं आकाशवत् सत्, सत्यम् ब्रह्म एव स्थितम्। तद् चैतन्यरूपेण, तं दीपांशुं इव आत्मानं कल्पयति—"अहं एषः" इति। यथा स्वप्ने जागरणं वा आकाशे उड्डयनं वा अनुभवसि। दीपांशुः, स्वयम् स्थूलता अनुभूयते। एषः विश्वम्, मिथ्या अपि, सत् इव दृश्यते। तत्र, ब्रह्मा, "अहं एषः" इति, स्वयम् ब्रह्मा इति जानाति। ततः, चिन्ताराज्यं सृजति; विश्वं तस्य आकाशवत् आत्मा एव। आदिसृष्टौ, यत्र यत्र यथा यथा चैतन्यरूपाणि वर्णितानि, तानि तत्र एव अद्यापि, अचलानि, तिष्ठन्ति। एवं कथा प्रवहति, यथा शास्त्रवाक्येषु निर्दिष्टम्।