स्नेहान्वितया भावनया, लीलायाः मार्गे आकाशे स्थिता कन्या ज्ञानप्तिः स्वजनाय अभ्यागताय सुषमाय नमः कृत्वा, ‘‘अहं तव कन्या मित्रं ज्ञानप्तिः। त्वां प्रतीक्ष्याहं केवलं अत्र आकाशमार्गे स्थितास्मि’’ इति सस्नेहम् उक्तवती। ततः सलिलनेत्रे देवि, ‘‘माम् पत्युः समीपं नय; महात्मनां दर्शनं कदापि निष्फलं न भवति’’ इति प्रार्थयन्ती अभवत्। तदा ‘‘तत्र गच्छाम’’ इति उक्त्वा, मार्गदर्शने तत्तत्प्रयत्नं कृत्वा, सा कन्या तस्याः पुरतः आकाशे स्थितवती। तां अनुसरन्ती, सा वायुमण्डले शुद्धे द्युतिमति हस्तरेखावत् विशुद्धे गह्वरे प्रविष्टा। ततः मेघपथं लंघयित्वा, वातप्रवाहैः उत्थाय, सूर्यगमनं अतिक्रम्य, तारलोकं प्रविष्टवती। शीघ्रं वातलोकं, इन्द्रं, देवांश्च, सिद्धान् च अतीत्य, ब्रह्मा-विष्णु-शिवानां विश्वावरणं प्राप्तवती। यथा घटस्य शीतलता बहिः स्पृश्यते, तथा दृढनिश्चयेन सा विश्वात् बहिः निष्क्रान्तवती। अन्तः उत्पन्नं विस्मयमेकं, तस्याः स्वमनोविनिर्मितशरीरैः स्वसंकल्पदीप्त्या च, अनुभूयमानम्। ततः नवावरणानि—अपः आदीनि—विश्वातीतानि लंघयित्वा, महाचैतन्य-आकाशं प्राप्तवती। अतिवेगेन सा अनन्तसीमावधौ, गरुडं सर्वदिशासु, शतकोटियुगेषु च, अतिक्रान्तवती। तत्र अनन्तकोटिविराजमानानि ब्रह्माण्डानि, अन्योन्यं अदृष्टानि, महान्वने फलेषु इव, सन्ति। तत् एकस्य ब्रह्माण्डस्य नगरं विस्तीर्णसीमाभिः परिवृतं, तस्य अन्तः फलस्य कृमिरिव छिद्रं कृत्वा, सा प्रविष्टवती। ततः ब्रह्मा-इन्द्र-विष्णु-आदीनां द्युतिस्थानानि अतिक्रम्य, तारेषु अधः स्थितं पृथ्विमण्डलं प्राप्तवती। तत्र मण्डले आगत्य, तस्य नगरं मण्डपं च प्रविश्य, पुष्पगुप्तस्य शवस्य समीपे स्थितवती। तस्मिन्नेव काले, सा कन्या न दृष्टा; सुमुखी सा मायायाः रूपेण अन्यत्र गतवती। पतिस्य शवमुपगम्य, सा स्वबुद्ध्या सत्यं निश्चितवती—‘‘एष मे पतिः, युद्धे सिन्धुना हतः; वीरलोकान् प्राप्त्वा, क्षणं विश्रान्तः। देवीकृपया अहम् अत्र तं प्राप्तवती; धन्याहं, अन्यः मम सदृशः नास्ति।’’ एवं चिन्तयन्ती, सा सुन्दरं व्यजनं हस्ते गृह्य, पुष्पगुप्तं वातयन्ती, यथा आकाशः चन्द्रं मेघमण्डलेन वातयति। तत्र सेवकाः, कन्याः, जागृतराजा च, ‘‘देवि, त्वं कः? केन उपायेन? का तव इच्छा?’’ इति पृच्छन्ति। राजा, सा, सेवकाः च, सर्वे च, चैतन्य-आकाशस्य एकत्वेन, अस्माकं शक्त्या च, परस्परं ज्ञास्यन्ति। महाचैतन्यस्य महाव्याप्तयः, परमविधेर्निश्चयेन, परस्परं दर्पणप्रतिबिम्बवत् अनुभूतिः। ‘‘एषा मम स्वाभाविका पत्नी, एषा स्वाभाविका सखी, एषा स्वाभाविका रानी, एषा स्वाभाविका दासी’’ इति अनुभूयते। त्वं, अहं, सा च, यथार्थं यथाक्रमं, निरन्तरं, एतद्विस्मयं ज्ञास्यामः; अन्यः कोऽपि न। ‘‘सा किमर्थं स्वशरीरेण पत्युः समीपं न आगता, विवाहे निश्चिते अपि?’’ लीलायाः मधुरवाक्येषु पृच्छन्ति। ये चित्तजाग्रताः न, पुण्यबलात् सिद्धलोकं प्राप्ताः अपि, स्वशरीरेण तत्र न गच्छन्ति, यथा छाया सूर्यकान्तिं न प्राप्नोति। आदौ सृष्टौ, जाग्रतैः भाग्यं निश्चितम्; सत्यं मिथ्यया कदापि न मिलति। यावत् बालः पिशाचकल्पनां धत्ते, जाग्रते मुक्ते, अनुभवः कथं संभवति? यावत् स्वयम् अविवेकज्वरः अस्ति, विवेकचन्द्रशीतलता कथं संभवति? यः दृढं मन्यते ‘‘अहं भूमिपञ्चभूतमयः शरीरः; आकाशे मम गतिः नास्ति’’—अन्यथा मतिः कथं स्यात्? तस्मात्, ज्ञानविवेकात्, पुण्येन वा वरदानेन वा, पुण्यशरीरेण परमलोकः न प्राप्यते। यथा शुष्कपत्रं अंगारस्पर्शे दह्यते, तथा दिव्यशरीरमपि प्राप्ते क्षणेन नश्यति। भाग्यलाभस्य विस्तारः केवलं—यथा स्मरणं ‘‘अहं तच्चैतन्यं’’—तथा स्थितिः। यः रज्जौ सर्पकल्पनां धत्ते, सर्पकर्म कथं करोतु? यत् नास्ति, तस्य कर्तृत्वं कथं? ‘‘एष मृतः’’ इति अनुभूति मिथ्या; पूर्वाभ्यासात् एव उत्पन्ना। स्वदृष्टे विश्वजाले, संसारमोहः सहजः; अन्यकल्पिते, सृष्ट्यादि-कल्पनाः न सन्ति। स्वानुभूतं संसारचक्रम् बाह्यजीवजालात् दूरम्, अदृष्टम्, अज्ञातम्, यथा चन्द्रमण्डलम् अदृष्टे। तस्मात्, ज्ञेयज्ञाः वा परमधर्माश्रिताः वा, आत्यवाहिकशरीरं प्राप्तवन्तः; अन्ये न। भूतशरीरावस्था मिथ्या, मोहमयी; अन्ये स्थैर्यं न प्राप्नुवन्ति, यथा छाया सूर्ये स्थातुं न शक्नोति। लिला, ज्ञेयज्ञा, परमधर्माश्रया न, केवलं स्वपतेः कल्पितनगरं प्राप्तवती।