एवं उक्त्वा सा पतिसंकटभीता भूमौ पतिता, यथा कुल्हरेण छिन्ना लता। तत्र विदुरथोऽपि शत्रुणा जानुप्रच्छिन्नः, शत्रुमभिहनन् शीघ्रं रथे पतितः, यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः। पतनसमये सः सारथिना रथे नीतः, तस्मिन्नन्तरे विवृतमनः अश्वः तस्य ग्रीवाम् आहतवान्। ग्रीवायां अर्धच्छिन्नायां, अश्वेन अनुगतः सः रथेन राजमहालयं प्रविष्टः, यथा लक्ष्मीः कमलं प्रविशति। तद् गृहं सरस्वत्याः शक्त्या युक्तं सः प्रमत्तः, यथा मशकः दह्यमानं वह्निं नातिवर्तते, न प्रविष्टुम् अशकत्। तस्य ग्रीवच्छिद्ररुधिररञ्जितशरीरस्य, रक्तलेपनवसानस्य, सारथिः तम् देवीसमिपे त्यक्त्वा, गृहं प्रविश्य शत्रोः हस्तात् मुक्त्वा मृत्युः शय्याम् आश्रितवान्। ततः “राजा हतः, राजा हतः, शत्रुराज्ञा रणभूमौ” इति घोषे समुत्पन्ने, राज्यं भयाकुलं जातम्। सर्वे जनाः गृहीतधनधान्या, पलायमानाः; नगरं रुदतीभिर् भार्याभिः पूर्णं, पलायनदुर्गं जातम्। पलायमानेषु जनेषु, मार्गाः क्रन्दनैः प्रतिध्वनिताः; भार्याः बलात् हरिताः; महायुद्धे परस्परमुत्सुकैः लुण्ठनम् अभवत्। विजयसंपन्नैः विदेशिसैनिकैः नृत्यमानैः कोलाहलः प्रतिश्रुतः; नगरं नृपैः, गजैः, अश्वैः, चारैः, दूतैः विहीनम् अभवत्। द्वाराणां निर्घोषः, निधीनां उद्घाटनध्वनिः, शत्रुसैनिकानां कोलाहलः, चौर्येण अपहृतवस्त्रसमूहैः समन्तात् आवृतम्। राजमहाप्रांगणे मृतदेहानां नाभिस्नायुभिः रक्त-लिप्तम्, क्षत्रियचाण्डालश्वपचशवसमूहैः अन्तःपुरे शयनम्। सामान्याः क्षुधिताः, गृहात् भक्ष्यापहारेण दुःखिता; बालकाः भूमौ पतिताः, स्वर्णभारयुक्तदस्युपादाघातेन भग्नाङ्गाः। अन्तःपुरयोषितां केशाः परपुरुषैः विक्षिप्ताः; रत्नानि मूल्यवानि अपहृतदस्युभिः मार्गेषु पतितानि। सामन्तमण्डलम् आकुलम्, अश्व-रथसंघर्षः; मन्त्रिणः राजाभिषेकाय प्रक्रमणम्। वास्तुविदः पर्वतान्तराले स्थित्वा नगरनिर्माणम्; राजप्रियाः कूप-गवाक्ष-शृङ्गात् पतिताः। शतशः विजयध्वनिभिः प्रतिश्रुतम्, वीरैः समाकीर्णम्, स्वराजसमूहैः परिवृतम्, सागरवत् स्थिरम्। ग्रामेषु राजप्रियाः पलायमानाः, नगरग्रामलुण्ठनम् अन्यमन्ये प्रादुरभूत्। मार्गाः अनवरतचौर्यकठोरवचनैः निबद्धाः; दिवा महापुरुषप्रभया तापिताः, रत्नमिव दीप्ताः। मृतस्वजनक्रन्दनैः, वाद्यनिःस्वनैः, अश्वगजघोषैः, सर्वं संकीर्णम्। तदा सर्वनगरेषु दुन्दुभिः घोषितः—“जयति सिंधुदेवः, एकच्छत्राधिपः”। सिंधुः उन्नतग्रीवः, राजधानीं प्रविष्टः, यथा कल्पान्ते मनुरिव, नवप्रजासृष्टये। तदा सर्वदिशः प्रजाः सिंधुनगर्यां प्रविष्टाः, यथा हस्त्यश्वशालाभ्यः निधयः सागरे प्रवहन्ति। क्षणमात्रेण मन्त्रिणः सर्वदेशे सूचनाचिह्ननियमाः स्थापयामासुः। शीघ्रमेव सर्वत्र जन्ममरणमानापमानेषु यमादिव व्यवस्था समुत्पन्ना। ततः क्षिप्रमेव भूमेः विक्षेपकलहाः शान्ताः, आपद्वाताः प्रशमिताः, सर्वं स्वस्थानम् आगतम्। दशदिशाभूषिता सा भूमिः क्षिप्रं शान्ता, यथा मन्थराचलोत्थिते मन्थने क्षीरोदः शान्तः। वाताः प्रवहन्ति, सिंधुनारीणां केशपाशान् चालयन्ति, कमलवदनानि विक्षोभयन्ति; सर्वत्र निमेषेण, वाताः अशुभगुणयुताः, व्याप्ताः। तस्मिन्नन्तरे, लीला पतिं समीक्ष्य, यः केवलं प्राणशेषः, सरस्वत्यै प्रोवाच। “अयं मम पति, हे अम्बिके, शरीरत्यागाय समीपः; अयं च लीला, स्थाणुवत्, जडाङ्गी तिष्ठति। अस्य वीरपत्नी शरीरसहितं गन्तव्या—कथं तत्र गच्छावः, यत्रावां गन्तव्यौ, तद्वद, अम्बिके। यदा महाकृत्यम् आरब्धं—रणं, राज्यविप्लवः—सति अपि, प्रारम्भे अपि, घोषे अपि, तस्य अद्भुतं आरम्भं विलम्बेन दृश्यते। किञ्चिदपि न सिध्यति; न राज्यं, न भूमिः यथावत् तिष्ठति; सर्वं स्वप्नस्वभावम्। मण्डपे मृतशरीरस्य समीपे, तस्य पार्श्वे, हे निष्कले, भूमेः राज्यं एवं दृश्यते, यथा पतिलोकः। तव अन्तःपुरं एतद् गृहं, यस्य गर्भः राज्येन संयुक्तः; वसिष्ठगृहं, शवगृहं, जगत् तत्रैव स्थितम्। एवं, एषा महती क्रिया त्रैलोक्यविलासमाया; त्वं, अहं, अयं रथः, पृथिव्या एकीभूताः। पर्वतग्रामगृहान्तः, व्योमयानमध्यस्थे, व्योमात्मा प्रकटीभूतो विचरति, क्वचित् न विचरति। एवं, द्वयोः मण्डपयोः घनान्तःपुरे, गर्भे, केवलं शून्यमस्ति; न लोकरूपमाया। यतः, विचरकाभावे, विचरणे किं विचरणम्? नास्ति मायासत्त्वम्; अजः एवास्ति। मायायां दृश्यं असत्यम्; तत्र कथं दर्शकभावः? दर्शकदृश्यक्रमाभावात्, स्वभावः अत्र स एव।” इति।