तदा सा महानगरी गर्भे निवारिता इव बभूव, तमसा च घनेन यौवनाविद्यायाः स्फुरन्त्या समुल्लसिता। कुतश्चित् दीपसमूहाः दिवा तारागण इव लीयमानाः पलायिताः; रजनिचरगणाः चञ्चलाः स्वबलं सञ्चिन्वन्तः संप्रत्यभवन्। तस्यां महत्यां समरभूमौ तौ कन्ये, देवीदत्तदृष्ट्या विशाललोचने, कम्पमानहृदये, तं युद्धमद्भुतं ददृशतुः। तदा गृहेषु शस्त्रध्वनिः समुद्रजलपूरितैकवारिवन्हिरिव निनादमानः समुत्थितः। राजा तु शरैः शत्रुसैन्यमाकृष्य, स्वपक्षबलसम्बलितः मेरुः समुद्रे प्रविशन्निव प्रतिपक्षबलमध्ये प्रविवेश। तदा गुणध्वनिः स्फुटतरो निनादः समुत्पन्नः; स्वयंकृतमेघमालाव्यूहैः शरपङ्क्तयः नौरिव जाताः। विविधानि शस्त्राणि नानाविहगसमूहमिव व्योम्नि प्रावर्तन्त; सर्वतः शस्त्रतेजसा प्रदीप्तमिषवः प्रभां ददुः। शस्त्रसम्घर्षेण ज्वलन्ति दीपशिखावद् भान्ति, शूरगणाः मेघा इव गर्जन्तः शरवृष्टिम् अवर्षयन्। क्रूरास्त्राणि गृध्रवत् वीरदेहेषु पतन्ति; केचन शब्दयमाना व्योम्नि शस्त्रैः क्षिप्ताः पतन्ति। शस्त्रज्वालाभिः तमः शीघ्रं निवारितम्, समग्रं च सैन्यं नवानारिकेशरैः आवृतमिव बभूव। शिरश्छिन्नदेहाः नृत्ययात्रायामुत्थिताः, राक्षसीकन्यकाः सङ्ग्रामवञ्चनां घोषयन्त्यः गीतानि जगुः। मत्तगजसेना परस्परमाक्रान्ता भीमस्वनं ददौ; मदनदीव पत्थराणि व्योम्नि क्षिपन्ती प्रवहन्ति। रथाः शुष्कपर्णानि वनात् पतितान्यिव पतन्ति; रणगिरितः रक्तनद्यः मृतवृष्टिं वर्षन्त्यः प्रवहन्ति। रुधिरधूसराः धूलिमेघाः शस्त्राग्निभिः शमिताः; रणध्वनिः केवलं मरणनिश्चयभयकरः संजज्ञे। तत्र केवलं कलकलमिश्रितसङ्ग्रामः, शब्दराशिभिः व्याकुलः, असिस्रोतसां तरङ्गैरपि घूर्णितः, मेघाः तु शान्ता एव। सैन्ययोः सङ्घर्षः श्मशानशय्याः शब्दमिव, शराणां शब्दः धारावत् पतति, महाशस्त्रसमागमः तीक्ष्णनिनादं करोति; रात्रौ तु सर्वं सुप्तमिव आच्छन्नमभूत्। एवं तस्मिन् भीषणे कलकलसङ्ग्रामे प्रवर्तमाने, सा विद्यारूपिणी देवी स्वस्वरूपिणीं पुरतः स्थितां लीलया सम्बोध्य उवाच— “देवि, अस्मिन्सङ्ग्रामे भगवां न जयति न वा पराजयते; ब्रूहि मे, यद्यपि त्वं प्रीता, अस्मिन्युद्धे यत्र गजाः पलायन्ते।” “अयं राजा विदुरथः चिरकालं मया पूजितः, न तु विजयानाय विदुरथेन; तस्मात् केवलं स एव विजयी, विदुरथः न जयति। एषा चेतना, अन्तःप्रज्ञा, सर्वं नियच्छति यदा यथा च। यद् यद् मां प्रेरयति, तत् शीघ्रं साधयामि; यथा यः मां आह्वयति, तथा फलं ददामि। नाहं स्वयमेव करोमि, यथा वह्निः स्वयमेव नोष्णः; स युद्धविजयमिच्छया मां पूजयति।” “प्रतिमारूपधारणेन स फलं प्राप्नोति; विदुरथः तु एतद् न चिन्त्य मया उपदिष्टः। एवं च मयि विमुक्त्यभिलाषः जातः; तस्मात् विदुरथः तं देहम् उपनयित्वा स्वपत्नीसंयुक्तः— त्वया च यथाकालं पुत्रः विमोक्ष्यते; अस्य शत्रुः राजा सिन्धुनामा; तं भूमिपीठे हत्वा, विजयी भूत्वा राज्यं करिष्यति।” एवं तमोमयाः समूहाः बालिवदन्यायेन सैन्यरूपेण सञ्चलन्तः, मृतदेहाः क्षिप्ताः, सन्ध्यायां तारागणः आकाशे प्रादुरभूत्। शनैः शनैः रणभूमेर्गिरिपृष्ठं कृष्णमभूत्; जगत् कालमस्य सागरात् उद्धृतमिव विराजते स्म। सूर्यकिरणाः सुवर्णधारावत् गिरिषु वीर्येषु च पतन्त्यः, रक्तप्रभां युद्धे प्रदर्शयन्त्यः। तदा व्योम रणभूमिः च, भ्रमन्ति भुजगवत् भुजैः, सुवर्णाभा विक्षिप्तैः शोभिते। कुण्डलैः रत्नसमूहः विक्षिप्तः; शिरोभिः क्षेत्रं वृद्धकुमुदसरोपमम्; शस्त्रैः व्योम विदारितम्, शरैः मृगयूथवत् पूरितम्। रक्तप्रभया सन्ध्याकालस्य घनत्वेन, सिद्धगणैः मृतदेहैः च पूरितम्; मालाभिः, विक्षिप्तत्वचाभिः, किरणसंकीर्णवस्त्रैः च शोभितम्। पताकावल्लरीभिः जङ्घाभ्यः तोरणानि निर्मितानि; हस्तपादविकीर्यते, शरकुञ्जोपमा दृश्यन्ते। शस्त्रदीप्त्या तृणाङ्कुरसदृशं कृष्णं क्षेत्रं, रजसा खण्डैः च मिश्रितम्; बाहुशृङ्खलाव्यूहैः विकृतम्, भीषणं च मत्तमिव। अशोकवनोपमं रणभूमिः, शस्त्रसम्घर्षाग्निभिः दीप्तम्; घोषेण प्रतिध्वनितम्, सिद्धाधिपं पलाययन्तम्। सुवर्णशिल्पसदृशं, शस्त्रैः नवसूर्यसमप्रभैः भूषितम्; शूलखड्गचक्रतोमरगदाभिः च पूरितम्, युद्धध्वन्या च निनादितम्। तत्र सर्वाणि सैन्यानि विनष्टानि; रणभूमिः रिक्ता, केवलं किञ्चिद् उभयपक्षे शेषम्। भिन्नाः भग्नाः मृताः विनष्टाः विक्षिप्ताः पलायमानाः च पुरुषाः; पतितशरीरपर्वतानि, रक्तनद्याः प्रवाहेण कीचकैः पूरितम्। रक्तनद्याः भारं वहन्ति, मृतशरीरपर्वतानि प्रवहन्ति; शरशूलखड्गशिलाभिः च संकुलम्। शिरश्छिन्नविग्रहैः शूरशस्त्रप्रहारैः विक्षिप्तम्, वेतालसंघध्वनिना निनादितम्, तालवननृत्यसदृशं च। रिक्ते दीप्ते रणभूमौ, तौ द्वौ सूर्यचन्द्रमसाविव व्योम्नि, पद्मरागरथयोरारूढौ, दिव्यलक्षणवत् विचरन्तौ दृश्येते।