शरीरमिदं पञ्चमहाभूतकूटकूटमिव, वासनाग्रन्थिना धार्यते, यथा सूत्रेण सूत्रग्रन्थिः संयुज्यते। वासना द्विविधा प्रोक्ता—शुद्धाशुद्धरूपेण; अशुद्धा वासना जन्महेतुः, शुद्धा तु जन्मनिवृत्तये कारणम्। या वासना ज्ञानाभावेन घनत्वमाप्नोति, अहङ्कारबलसमन्विता सा पुनर्जन्मस्य कारणमिति मनीषिभिः कथ्यते। शुद्धा वासना तु बीजभावं परित्यज्य, भस्मीभूतबीजवत् देहान्तपर्यन्तं तिष्ठति; सा शुद्धा इति कथ्यते, यतः ज्ञाता ज्ञेययोः साक्षात्कारः स्यात्। येषां देहिनां जीवन्मुक्तेषु शुद्धा वासना केवलं तिष्ठति, सा पुनर्जन्महेतुर्न भवति, यथा चक्रस्य गतिः शरीरस्थे। येषां वासना शुद्धा, जन्मदुःखनिवृत्तिदायिनी, ये च ज्ञाता-ज्ञेययोः साक्षात्कारं प्राप्तवन्तः, ते जीवन्नेव मुक्ताः, परमबुद्धाः इति विख्याताः। अहं तव जीवन्मुक्तावस्थां सम्प्रदास्यामि, या महात्मना रामेण प्राप्ता, यया जरामरणनिवृत्तिः स्यात्। भो भारद्वाज महाबुद्धे! शृणु मम वचः, यदहं रामस्य पुण्यं मार्गं वर्णयामि; तेन त्वं सर्वं सर्वथा ज्ञास्यसि। स कमलदलायताक्षः रामः, विद्यागृहात् निर्गत्य, गृह एव किञ्चित्कालं लीलया निःशङ्कः वर्तते स्म। कालेन गच्छता, राज्ञा पृथिवीं पालयता, प्रजाः दुःखरहिताः, स्थिरतायाम् स्थिताः, क्लेशरहिताः सन्तः वर्तन्ते स्म। तस्मिन्नन्तरे रामः गुणसम्पन्नः, पुण्यतीर्थदर्शनस्य, मुनिवाटिकामालादर्शनस्य च, गाढं मनसि स्पृहां कृतवान्। एवं विचिन्त्य, राघवः पितुः चरणौ समाश्रित्य, हंस इव नवोत्पलतन्तून् गृहीत्वा, प्रणिपत्य स्थितः। स पितरं प्राह—“मे मनसि तीर्थदर्शनस्य, देवायतनदर्शनस्य, वनगमनस्य, पुण्यक्षेत्रदर्शनस्य च, तीव्रा उत्कण्ठा वर्तते। अतः पूर्वं यदर्थं याचितवानस्मि, तद् भगवन् पित्रा त्वया कर्तव्यम्; त्वत्तः याचमानः कश्चिदपि जगति निराशः न दृश्यते।” एवमुक्तः स राजा, वसिष्ठेन सह मन्त्रयित्वा, रामस्य प्रथमं याचनं ज्ञात्वा, तस्मै अनुमतिं दत्तवान्। शुभे दिने, शुभनक्षत्रे, राघवः शुभाभरणैः भूषितः, विप्रैः आशीर्वादितः, भ्रातृभ्यां सहितः प्रस्थितवान्। वसिष्ठेन प्रेषितैः, वेदवेदाङ्गपारगैः विप्रैः, प्रियैः कुलपुत्रैः च, स रामः साकं प्रस्थितः। मातृभिः आलिङ्गितः, आशीर्भिः च पूजितः, सः तस्मात् गृहेभ्यः तीर्थयात्रायै निर्गतः। नगरजनैः वाद्यनिनादैः आकाशमिव व्याप्तम्, नगरस्त्रियः भ्रमरसमूहनेत्राः तमवलोकयन्त्यः, सः स्वपुरीं त्यक्त्वा निर्गतः। ग्रामस्त्रीभिः कमलसदृशहस्ताभिः अक्षतान् पन्थाने क्षिपद्भिः, हिमगिरिशिखरं हिमकणैः इव, सः समन्तात् छन्नः। स विप्रगणान् समीपं कृत्वा, जनानाम् आशीर्वादान् शृण्वन्, दिशः निरीक्ष्य, काननान्तरे विचरन्, शनैः स्वकोशलदेशात् प्रस्थितवान्। स्नानदानतपःस्वाध्यायैः कृतैः, नद्यः, तीर्थानि, पुण्यवनानि, देवायतनानि, अरण्यपरिसरीयभूमीः, समुद्रतीराणि, पर्वतानि च निरीक्ष्य। मन्दाकिनीं शशिप्रभाम्, कालिन्दीं पद्मशुभ्रां, सरस्वतीं, शतद्रुम्, चन्द्रभागां, इरावतीं च ददर्श। वेणां, कृष्णवेणां, निर्विन्ध्यां, सरयू, चर्मण्वतीं, वितस्तां, विपाशां, बाहुदां च अपि सः अगच्छत्। प्रयागं, नैमिषं, धर्मारण्यं, गयां, वाराणसीं, श्रीगिरिं, केदारं, पुष्करं च सः ददर्श। मानसां, क्रमसरः, उत्तरमानसां, वडवां, मडवां, अन्यानि तीर्थसमूहानि च, सः अगच्छत्। अग्नितीर्थम्, महातीर्थम्, इन्द्रद्युम्नसरोवरम्, सरांसि, तडागानि च सः ददर्श। स्वामिनः, कार्तिकेयस्य, सालीग्रामे हरिदेवस्य, चतु:षष्टिदेवगिरिजापतेः स्थानानि च सः ददर्श। नानाविचित्राणि, आश्चर्याणि, समुद्रतीराणि, विंध्यगुहावनानि, पितृपर्वतभूमयः च सः अपश्यत्। शुद्धपुण्याश्रमाणि, राजर्षीणां, ब्रह्मर्षीणां, देवर्षीणां, ब्राह्मणानां च, सः ददर्श। पुनः पुनः, सः भ्रातृभिः सहितः, सर्वदिगन्तेषु, पृथिव्याः सर्वसीम्नः, विचरन्, पूजितः। सर्वां पृथिवीं दृष्ट्वा, अमरैः, किन्नरैः, मानवैः च पूजितः, रघुकुलचूडामणिः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, यथा प्रजापतिः शिवलोकं दिशः सञ्चर्य प्रत्यागच्छति। नगरवासिभिः भस्मभृत्याक्षतपुष्पैः सिञ्चितः, श्रीमान् जयन्तः स्वगृहं स्वर्गमिव प्रविवेश। तत्र रामः प्रथमं आगत्य, पितरं, वसिष्ठं, मातरं, बान्धवान्, विप्रान्, वृद्धान्, आचार्यांश्च प्रणम्य स्थितः। सखा-मातृ-पितृ-विप्रगणैः पुनः पुनः आलिङ्गितः, रामः तेषां स्नेहपूर्णाभिनन्दनैः न अतृप्तः। तत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ, दृढस्नेहयुक्तवाक्यैः, मधुरस्वरैः दिशः मोदयन्तौ, मृदुशृङ्गवद् वदनैः, स्थितौ। बहुदिनानि तत्र रामागमनोत्सवः प्रवृत्तः, जनानां हर्षपूर्णानां, क्रीडारवसमाकुलः। ततः प्रभृति राघवः स्वगृहे सुखेन वसन्, पृथिव्याः देशभेदानां वृत्तानि कदाचित् कदाचिद् कथयन् वर्तते स्म। रामः प्रभाते उत्तिष्ठन्, विधिवत् सन्ध्यां कृत्वा, सभायां स्थितं पितरं देवराजसमं ददर्श।