यदा अहम् दीर्घकालम् एतेनैव चिन्तनप्रकारेण प्रबुद्धा अभवम्, तदा स्वचेतनाशक्त्या एव तदेव लक्ष्यं प्राप्यते। यः यत्र यथा स्वचेतनायाम् आत्मनः प्रयत्नं दीर्घकालं करोति, तस्य तत्रैव फलं कालेन निष्पद्यते। न हि तपो वा देवता वा, केवलं सा अविनाशी चेतना एव तद्रूपा भूत्वा स्वेच्छया फलं प्रयच्छति, यथा आकाशः स्वफलानि पतितुम् अर्हति। स्वचेतनाप्रकाशात् अन्यत् किञ्चिदपि कदापि न फलं जनयति; अतः यथेष्टं कुरु, तेनैव शीघ्रं फलप्राप्तिः स्यात्। किं नु सा एव चेतनावस्था, या अन्तरात्मा सर्वत्र स्थिताऽस्ति, सा एव चिन्तयति, प्रयत्नं करोति, यदिच्छति तद् आप्नोति, तस्यैव समृद्धिः। किमिदं सुखदं वा दुःखदं वा इति विचार्य, यत् शुद्धं तद् एव ज्ञात्वा तत्रैव स्थितिः कार्य्या। एवमेव तस्यां गृहे संभाषायाम् प्रवृत्तायाम्, किं चकार विदुरथः कोपेन गृहम् उत्सृज्य? स विदुरथः स्वगृहात् निर्गत्य, महता परिचरेण परिवृतः, इव चन्द्रमाः तारागणेन संवृतः, अग्रे गतः। स सर्वाङ्गेषु कवचेन सम्पूर्णः, हाराभरणैः विभूषितः, जयशब्दैः निनादितः, इन्द्र इव सुरपतिः समुत्थितः। स सेनापतिं आज्ञाप्य, व्यूहविन्यासं शृण्वन्, वीरयुद्धानि निरीक्ष्य, स्वचक्रायुतं समारुह्य, रथेन निर्गतः। तस्य रथः प्रेतगृहसदृशः, मुक्ताफलमणिरत्नैः भूषितः, पताकागुच्छैः आच्छादितः, दिव्ययानसदृशः बभासे। तत्र सुवर्णशाखाः चन्द्रप्रपाशु प्रवहन्त्यः, मणिजालरवशोभिताः, पद्मरागशाखाः शोभमानाः। तस्य रथस्य अश्वाः शुभलक्षणयुक्ताः, श्वेताः, सूक्ष्माः, शीघ्रगामिनः, स्वाभाविकगतेः वायोः अपि अतिवेगिनः, इव पृष्ठभागं त्यक्त्वा, आकाशं पिबन्त इव। तस्य रथस्य युक्ताः अश्वाः अष्टौ, पूर्णचन्द्रसदृशाः, चामरशोभायुताः, तेषां हेषितैः दिशः सम्पूरिताः। ततः मेघगर्जितगम्भीरः दुन्दुभिनादः समुत्थितः, पर्वतपृष्ठे प्रतिनादयन्। मदोन्मत्तसैनिकनिनादैः, घण्टारवपङ्क्तिभिः, शस्त्रसंघर्षेण च, सर्वं समाकुलं जातम्। धनुषां स्फुटनैः, बाणानां श्वासरवैः, कवचानां घर्षणरवैः, शस्त्रप्रहारैः च, अग्निस्फुलिङ्गैः, विक्रन्दनैः, वीराणां घोषैः, सूतमदालापैः च, सर्वं दिशः व्याप्य अभवत्। भयानकं सशब्दं तद् युध्दरवसमूहं, शिलारहितमिव, विश्वगर्भं व्याप्य, दशसु दिशः सम्पूरितम्। ततः सूर्यपथं छादयन्, रजःकूटः तमः आकाशं प्रति उत्थापयन्, भूमेः पृष्ठं आकाशं प्रति उन्नीयमानमिव अभवत्। सा नगरी गर्भगृहमिव संवृता, तमः घनं जातम्, यौवनस्थमोहवत्। कुत्रचित् दीपपङ्क्तयः अपगच्छन्, दिवा नक्षत्राणि इव; निशाचरगणाः समावर्तन्त। तत्र द्वे कन्ये तं महायुद्धं दृष्ट्वा, कम्पमानहृदये, देवीदत्तदृष्ट्या सर्वं विलोकयन्त्यः स्थिते। तदा गृहेषु शस्त्रनिनादः समुत्थितः, इवैकसिन्धौ वह्निसमूहेषु। राजा शरैः शत्रुसैन्यं आहृत्य, स्वपक्षबलसमुन्नद्धः, मेरुः इवैकसिन्धौ प्रविष्टः। तदा स्वनिर्मितमेघैः बाणपङ्क्तयः नौरिव अभवन्, गुणध्वनिः स्पष्टः समुत्थितः। विविधानि शस्त्राणि, पक्षिणामिव जातयः, आकाशं प्रति उड्डीयन्ति; सर्वतो मेघाः शस्त्रतेजसा दीप्ताः। शस्त्राणि, आपातसंघर्षेण अग्निशिखावत्, परिभ्रमन्ति; वीरमेघाः गर्जन्तः, शरप्रवाहं वर्षन्तः। क्रूरमिश्राणि शस्त्राणि, गृध्रवत्, वीरदेहेषु पतन्ति; केचन शस्त्रैः आकाशे पतिताः स्फुटनैः। तमः शीघ्रं नष्टम्, शस्त्रज्वालया निवारितम्; सर्वं सैन्यं नवयोषिद्गात्रलघुत्वमिव आच्छादितम्। शिरच्छिन्नदेहाः नृत्यपंक्तिषु उत्थिताः; राक्षसीकन्यकाः युद्धवञ्चनां घोषयन्ति। गजसेना मदोन्मत्ता, परस्परसंघट्टेन, गर्जन्ति; मदनद्यः क्षिप्तशिलाः आकाशे वहन्ति। रथाः वनस्य शुष्कपत्रवत् पतन्ति; रक्तनद्यः रणाचलात् प्रवहन्त्यः, मृतान् वर्षन्ति। रजःकूटाः रुधिरैः तमस्कृताः, शस्त्राग्निना दग्धाः; युद्धनिनादः केवलं मृत्युशङ्कया भीमः। तत्र केवलं कलकलरवयुक्तं युद्धमासीत्, खड्गतरङ्गैः क्षोभितम्, नूनं मेघाः तत्र न कम्पिताः। सेनासंघर्षः शवयन्त्रध्वनिवत्, बाणस्फुटनधारावत्, महाशस्त्रसंघातनिनादवत्, रात्रौ सर्वं सुप्तमिव आसीत्। एवमेव तस्मिन् भीषणे रणरवे प्रवृत्ते, सा विद्या देवी स्वस्वरूपिणीं पुरतः स्थितां सस्मितं अभाषत। "देवि! किमर्थं अस्माकं स्वामी न विजयी न पराजितः? वद, यत्र गजाः पलायन्ते, तत्र युद्धे अपि तव प्रसन्नायाः अपि।" "दीर्घकालं मया एष राजा विदुरथः पूजितः, न तु विदुरथेन विजयहेतोः। अतः स एव विजयी, विदुरथः न जयति। एषा एव चेतना, अन्तरात्मा, सर्वं निश्चित्य, यदा यत्र यथाऽभूत्, तदा तद् एव सम्पद्यते।