यथा वृक्षस्य अङ्गानि तस्य रूपस्य अर्थाय सन्ति, एवं त्वं ज्ञानाय सर्वाणि एतानि आत्मनः अभिन्नानि इति मन्यस्व। एष जगत्, यथा तिष्ठति, स्वभावानुक्रमात् उत्पन्नं, शून्यम्, तस्य 'जगत्' इति शब्दस्य अर्थाः ब्रह्मणि एव निलीनाः, अन्यद् नास्ति। न सः सत् नासत्, यथा रज्जौ सर्पस्य भ्रान्तिः; यत् मिथ्या अनुभूयते, तत् सत् वा असत् वा केवलं परीक्षायाम् निश्चितम्। परमकारणं ज्ञात्वा, जीवितं इव सत्यम् ज्ञायते; केवलं तस्य अनुभवेन, जीवितस्य स्पष्टं भावनं लभ्यते। सत् वा असत्, इदं विश्वं आकाशे प्रकटितं, जीवात्मानं स्वानुभवैर् वर्णयति। एते अनुभवाः, केचित् पूर्वानुभवात्, केचित् अदृष्टपूर्वाः, केचित् समाः, अन्ये विषमाः। कदाचित्, कत्रचित्, त एव अनुभवाः समाः सन्ति, कदाचित् न; जीवात्मनः आकाशे अनुभवाः सत् वा असत् इव सञ्चरन्ति। तानि कुलानि, तानि आचाराः, तानि जन्मानि, तानि संकल्पाः—त एव तव मन्त्रिणः नागरिकाः च बुद्धेः राज्ये भवन्ति। ते आत्मनि स्थिताः, पूर्णतया तुष्टाः, स्थानकाले कर्मणां बन्धनैः अप्रभाविताः, सर्वव्यापि चैतन्यप्रभायाम् स्थिताः। यथा आकाशस्य राजमणौ प्रतिमा दृश्यते, शुद्धसत्तायाम्, तथा चैतन्यप्रभायां सत्यम् प्रतिबिम्बमुत्पद्यते। तव आचारैः, आचरणैः, कुलैः, रूपेण—एवं चैतन्यस्य क्रीडायां प्रतिबिम्बम् इव त्वमिव प्रकटते। सर्वव्यापि चैतन्यस्य दर्पणे प्रतिबिम्बम् दृश्यते; यद् यथा, यत्र, तद् एव सततं उत्पद्यते। जीवात्मनः आकाशे सञ्चरद् प्रतिबिम्बम् स्वयम् प्रकाशते; इदं बहिः स्थितम्, चैतन्यदर्पणे प्रतिमायाम् स्थापितम्। एष त्वं, अहं आकाशः, इदं विश्वं पृथिवी इत्यादि—सर्वं अजम् एव प्रकटते; जानिहि, प्रियः, चैतन्यस्य आकाशः बिल्वफलस्य गर्भ इव; शान्तः भव, यथास्थितः तिष्ठ। तदा तव पति: विदुरथः, युद्धभूमौ शरीरं त्यक्त्वा, तस्मिन्नेव अन्तरालये गत्वा, तादृशः भवितुम्। देवीवचनं श्रुत्वा, लीलाः स्वप्रासादे स्थित्वा, पुनः अञ्जलिं कृत्वा, इदं वचनं अब्रवीत्। "हे देवि, भगवती चैतन्या मया सदा पूजिता; स्वप्ने, रात्रिषु, देवी, सा मां दर्शनं ददाति। हे देवदेवी, यथा सा प्रकटते, तथा त्वम् अपि, हे मातः; दुःखितानां प्रति तव करुणया, हे सुन्दरमुखि, वरं देहि।" इत्युक्ता सा चैतन्या, तस्य भक्ति स्मृत्वा, तुष्टा अभवत्, लीलायै, उपस्थिता, इदं वचनम् अब्रवीत्। "त्वदीया अविचलिता दीर्घकालभक्ति, हे बालिके, मया तुष्टः; यद् इच्छसि, तं वरं गृहाण।" लीलायाः अभिलाषः तत्र प्रस्फुटितः, वरप्रदानेन प्रेरितः, पूर्वलीला, संशयेन मनः कम्पमानम्, देवीम् उवाच। "ये सत्यकामाः, ये सत्यनिश्चयाः, ये ब्रह्मस्वरूपाः—यथा त्वम्—तेषां सर्वम् शीघ्रं सम्पद्यते। किम्, तेनैव शरीरैः, हे सुभगि, तं अन्यं लोकं, वा तं पर्वतग्रामं, न गत्वा पतिं प्राप्तवती?" "मया किमपि न कृतं, हे सुन्दरि; जीवः स्वयम् शीघ्रं यत् इच्छति, तत् साधयति।" "अहं, हे सरलि, शुद्धचैतन्या, चैतन्यस्य अधिष्ठात्री; प्रत्येकजीवे अहं चैतन्यशक्ति, जीवत्वस्य सारः।" "अहंभावः प्रत्येकजीवे स्वयम् उत्पद्यते; यथा प्रकटते, तथा तस्य फलम् ददाति।" "यदा जीवशक्तिः जाग्रता मम पूजां शीघ्रं करोति, तदा शरीरं त्यक्त्वा, दीर्घकालं मुक्तः भवति, 'अहं मुक्तः' इति चिन्तयन्।" "एवं, एवं, त्वां जाग्रयामि, हे उज्ज्वलवर्णे; तया शुद्धया बुद्ध्या, त्वं निर्मलस्थितिं प्राप्ता।" "यदा दीर्घकालं मया तेनैव चिन्तनं जाग्रता, तदा स्वचैतन्यशक्त्या तद् एव लक्ष्यं प्राप्तम्।" "यस्य, यथा, तस्य स्वचेतनायाः प्रयासः दीर्घकालं जाग्रता, तस्य तस्य फलम् समये फलति।" "तपः वा देवता वा, केवलं अक्षरचेतना, सा एव फलम् ददाति, यथा आकाशः फलम् पतति।" "स्वचैतन्यप्रकाशात् अन्यत् किञ्चिद् न कदापि फलम् ददाति; अतः यथेष्टं कुरु, तस्माद् फलम् शीघ्रं आगच्छति।" "नु, चैतन्यस्थितिः, अन्तः आत्मा सर्वत्र स्थितः, चिन्तयति, प्रयत्नं करोति, यत् इच्छति तद् लभते, तस्य समृद्धिः; यत् रमणीयम् वा न रमणीयम्, तद् विचिन्त्य, शुद्धं जानिहि, तत्र स्थितः भव।" यदा तत्र गृहान्तरे तयोः संवादः अभवत्, विदुरथः, क्रोधेन गृहं त्यक्त्वा, किं अकरोत्? विदुरथः, गृहात् निर्गत्य, महता परिच्छदेन परिवृतः, इव चन्द्रः तारागणेन आवृतः। सर्वाङ्गे कवचयुक्तः, हाराभरणैः भूषितः, जयध्वनिमध्ये निर्गतः, इव इन्द्रः सुरराजः। सेनानां व्यवस्थां आज्ञापयन्, रणरङ्गस्य व्यवस्था शृण्वन्, वीरयुद्धानि पश्यन्, राजा रथमारोहत्। रथः, इव भूतेशमन्दिरम्, मुक्ताफलमणिभिः अलङ्कृतः, पताकागुच्छैः आवृत्तः, दिव्ययानमिव ददृशे।