यथा समुद्रे तरङ्गाः उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, तथा एषाः सृष्टयः परमात्मनि एव उद्भवन्ति लयं यान्ति, यथा च महान् वायुः रजांसि उत्पादयति विलयति च। तस्मात्, मोहजनितेऽस्मिन्नेव दृश्ये आत्मभावः मिथ्यैव; मृगतृष्णाजले वा सृष्टिरजसि वा कः विश्वासः? तत्रान्ये मोहाः न सन्ति; त एव परं पदम्। घनतमसि यक्षरूपाणि दृश्यन्ते, परन्तु वस्तुतः तत्र केवलं तम एव, न तु यक्षाः। अतः जन्म, मरणम्, मोहः, आकाशः, अहम्, त्वम्, इदं च—यत् किञ्चित् महाप्रलयान्ते शेषं तिष्ठति, तत् एव सर्वम्। एवं दृश्यते यत्, तत् न सत्यं नासत्यं; उभयं वा, अथवा केवलं ब्रह्मैव तद्रूपेण प्रकाशते। आकाशस्य सूक्ष्मतम अणौ, वा द्रव्यस्य अणौ अपि, जीवः स्वस्वरूपं जगत् पश्यति। यथा अग्निः स्वस्वभावाज्जातं स्वोष्माणं वेत्ति, तथा शुद्धचैतन्यं जगदात्मानं पश्यति। यथा सूर्यकान्तारे गृहे रजांसि सञ्चरन्ति, एवं जगन्ति परमाकाशे रजःकणवत् तिष्ठन्ति। यथा कम्पनं वायौ, गन्धः वातायाम्, शीतलता आकाशे, तथा विश्वं परमात्मनि रूपग्रहणातीतम् अस्ति। सत्-असत्, ग्रहण-त्यागौ, स्थूल-सूक्ष्मौ, चल-अचलानि—एते सर्वे धर्माः ब्रह्मणि एव, यः सर्वावयववर्जितः। यथा वृक्षस्य अवयवाः तस्य रूपस्य कृते, तथैव त्वम् अत्र सर्वाणि आत्मन एव अभिन्नानि पश्य। इदं विश्वं, यथास्मिन् स्थितम्, स्वभावक्रमात् उत्पद्यते; शून्यम्, तस्य 'विश्व' इति शब्दस्य अर्था ब्रह्मैव, यस्मिन् तद् तिष्ठति। न सत्त्यम्, नासत्त्यम्, यथा रज्जुसर्पमायायाम्; यत् मिथ्या अनुभूयते, तत् परीक्षणे सत्यं वा असत्यं च। परमकारणं ज्ञात्वा, सत्त्वं जीवत्ववत् जानाति; तदनुभवेन एव विशिष्टं जीवनबोधं प्राप्नोति। सत्यं वा असत्यं वा, यदिदं विश्वं आकाशे दृश्यते, तेन स्वयम् उत्पन्नानुभवैः जीवाणुं वर्णयति। एते अनुभवाः, केचित् पूर्वानुभवात्, केचित् अदृष्टपूर्वाः, केचित् समाः, केचित् विषमाः। कदाचित्, कुतश्चित्, ते एव अनुभवाः समाः, कदाचित् न; जीवाकाशे अनुभवाः मिथ्या वा सत्यत्वेन सञ्चरन्ति। ते एव कुलानि, आचाराः, जन्मानि, संकल्पाः—एवमेतानि तव मन्त्रिणः प्रजाः च बुद्धिराज्ये भवन्ति। ते च आत्मनि स्थिताः, पूर्णतया तुष्टाः, क्रियाभिः देशकालबद्धाभिः अप्रभाविताः, सर्वव्यापिनि चैतन्यतेजसि स्थिताः। यथा शुद्धसत्तारूपे दिव्यदर्पणे प्रतिबिम्बं दृश्यते, तथा चैतन्यतेजसि सत्यम् प्रतिबिम्बति। तव आचारैः, व्यवहारेण, कुलैः, रूपेण च—एवं क्रीडया चैतन्यसमुत्थं प्रतिबिम्बं तव सदृशं दृश्यते। सर्वव्यापिनि चैतन्यदर्पणे प्रतिबिम्बं दृश्यते; यद्रूपं, यत्र, तत्र सदा एवोत्पद्यते। यत् प्रतिबिम्बं जीवाकाशे सञ्चरति, तत् स्वयमेव प्रकाशते; तदेव बहिः स्थितं चैतन्यदर्पणे प्रतिबिम्बरूपेण प्रतिष्ठितम्। एषः त्वम्, अहम् आकाशः, इदं जगत् पृथिवी इत्यादि—एवं सर्वं अजं एव दृश्यते; विद्धि प्रिय, चैतन्यस्याकाशं बिल्वबीजगर्भवत्—शान्तः भूत्वा अत्रैव तिष्ठ। तदा विदुरथः तव पतिः युद्धभूमौ देहम् उत्सृज्य, तस्मिन्नेव अन्तरालये गत्वा तादृशः भविष्यति। देवीवचनं श्रुत्वा, लीलां स्वगृहे स्थितां पुनः प्रणम्य, साऽञ्जलिं कृत्वा इदं वचनमुवाच—"हे देवि, सदा मया सुसंस्कृतं चैतन्यमेव पूजितम्; स्वप्ने रात्रिषु सा मां दर्शयति। देवेश्वरि, यथा सा दृश्यते, तथैव त्वमपि, जनसन्तापिनां कृपया, वरं दातुमर्हसि, सुन्दरि!" इति उक्त्वा, सा चैतन्या तस्याः भक्तिं स्मृत्वा तुष्टा बभूव, लीलां पुरतः स्थितां वाक्यमुवाच—"त्वया निश्चलया दीर्घकालभक्त्या अहं तुष्टा; यं वाञ्छसि वरं गृहाण।" सा उवाच—"मम पतिः युद्धे देहम् उत्सृज्य, यत्र यत्र वर्तते, तत्रैव अहम् अस्मिन्नेव शरीरे पत्नीरूपेण स्यात्।" "एवं भवतु; त्वं मां निरवद्यया भक्त्या पूजितवती, पुष्पधूपोपहारैः सेवया च, कन्ये!" इति देवी। ततः लीलायाः कामः तत्र एव स्फुरितः, वरदानात् प्रेरितः, पूर्वा लीला संशयेन मनसा देवीमुवाच—"ये सत्यकामाः, सत्यनिश्चयाः, ब्रह्मस्वरूपिणः—यथातथ्यं यदिच्छन्ति, तत् शीघ्रं सिध्यति।" "किं तर्हि, अस्मिन्नेव शरीरेण, शुभे, तम् अन्यं लोकं वा, तं पर्वतग्रामं वा न नीतवती?"—इत्युक्ते, देवी उवाच—"नाहं किञ्चिदपि कस्यचित् करोमि, सुन्दरि; जीव एव यदिच्छति तत् शीघ्रं साधयति।" "अहं हि, मन्दे, शुद्धचैतन्यमेव, चैतन्यस्य अधिष्ठात्री; प्रत्येकजीवे चैतन्यशक्तिरेव अहम्, जीवत्वस्य सारः।" 'अहं'शक्तिः प्रत्येकजीवे स्वयमेवोत्पद्यते; यथा दृश्यते, तथा सदा तदनुरूपं फलम् ददाति। यदा स जीवशक्तिः जाग्रति, तदा शीघ्रं मां पूजयति; ततः शरीरं त्यक्त्वा, दीर्घं मुक्तः भवति, 'अहमुक्तः' इति चिन्तयन्। एवं च त्वां जागरयितवती अहं, प्रभास्विनि; तेन शुद्धयुक्त्या त्वं निर्मलां स्थितिं प्रापिता।