श्रीवासिष्ठ उवाच— नास्ति बहिर्देशकालविस्तारो नापि वस्तुविविधता, यद् बहिः दृश्यते तदन्तः एव, स्वप्नवस्तूनां यथा दृष्टान्तः। यत् किञ्चिदन्तः चित्तेन कल्पितं, यथा स्वप्ने नगरं निर्मीयते, तदेव बहिः स्पष्टं दृश्यते, केवलं पुनः पुनः अभ्यासात् ‘बाह्य’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्। यद्वा तव पतिः यत्र नगरे मृतः, तत्रैव स एव भावः तस्मिन्नेव वस्तुनि सम्प्राप्तः। एते सेवकाः तेभ्यः अन्य एव, यद्यपि तेषां रूपं समं दृश्यते; एते केवलं अस्य चित्तकल्पनारूपाः, यथा स्वप्ने सेनायः। यद् अनुभूयते, नित्यं सर्वभावात्मकं, तत्र कथं असत्यता, किम् वा असत्यलक्षणं? अथवा, पश्चात्काले नश्वरत्वात् न वस्तुतत्त्वं; सर्वं तद्वत्, अस्य विषयस्य प्रतिषेधाय स्थानं कुतः? स्वप्ने यथा जागरितं असत्यम्, जागरे च स्वप्नः असत्यः; जन्मनि मृत्युः असत्यः, मृतौ च जन्म असत्यं। सूक्ष्मविचारात् अनुभवस्वरूपाच्च, हे सुन्दरि, इदं नास्ति, न च नास्ति; केवलं भ्रान्तिरूपेण दृश्यते। महाकल्पस्य अन्ते, अद्य वा, अन्यस्मिन्काले वा, यत् किञ्चिद् न नश्यति, तत् ब्रह्मैव, तदेव जगत्। तस्मिन्नेव, सृष्ट्याख्या भ्रान्तयः यथा गगने रोमाः पिण्डाः वा चलन्ति इव दृश्यन्ते, वस्तुतः तु न चलन्ति। यथा तरङ्गाः समुद्रे उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, तथा सृष्टयः परमात्मनि उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, यथा महावायौ रजः। अतः, भ्रान्तिनिर्मिते अस्मिन्प्रपञ्चे अहङ्कारो मिथ्यैव; मरीचिकाजले वा सृष्टिभस्मनि वा कः आश्रयः? अन्याः भ्रान्तयः तत्र न सन्ति; त एव परमार्थः। अन्धकारे घनतमसि यक्षरूपाणि दृश्यन्ते, वस्तुतः तु केवलं तम एव, न तु यक्षाः। अतः, जन्म-मृत्यु-ब्रान्ति-देश-‘अहं’-‘त्वं’-सर्वमिदम्—यत् किञ्चित् महाप्रलयान्ते अवशिष्यते—तदेव अस्ति। एतत् दृश्यते इति न सत्यम्, न च कदापि असत्यम्; उभयं वा, अथवा ब्रह्मैव एतद् रूपेण दृश्यते। सूक्ष्मदेशपरमाणौ, द्रव्यपरमाणौ वा, जीवः स्वस्वरूपं जगत् इव पश्यति। यथा अग्निः स्वस्वभावात् स्वं तापं वेत्ति, तथा शुद्धचैतन्यं जगत् आत्मानं इव अनुभवति। यथा सूर्यरश्मौ गृहे रजः कणाः चलन्ति, तथा परमाकाशे विश्वानि कणवत् सन्ति। यथा कम्पनं वायौ, गन्धो वातौ, शैत्यं गगने, तथा विश्वं परमात्मनि रूपग्रहणात् मुक्तम्। सत्त्वासत्त्वं, ग्राह्यत्यागौ, स्थूलसूक्ष्मत्वम्, चलनाचलनम्—एते सर्वे धर्माः इव दृश्यन्ते, ब्रह्मणि एव, यत् सर्वावयववर्जितम्। यथा वृक्षस्य शाखाः रूपस्य हेतोः सन्ति, तथा तत्त्वबोधाय सर्वमिदम् आत्मनैव अभिन्नतया द्रष्टव्यम्। इदं जगत् स्वभावक्रमोत्थम्, शून्यम्, ‘जगत्’ इति शब्दार्थाः ब्रह्मणः अन्यत् न सन्ति, तत्रैव स्थितम्। न सत्त्यम्, न च असत्यम्, यथा राज्जुसर्पवद् भ्रान्त्यालम्बनम्; यद् अनुभवतः मिथ्या, तद् परीक्षणे सत्यम् वा असत्यम् वा इति निश्चितम्। यः परं कारणं वेत्ति, सन् सत्तां जीवनवत् वेत्ति; केवलं तदेव अनुभवन्, स्फुटं जीवनबुद्धिम् आप्नोति। सत्यम् वा असत्यम्, यदिदं विश्वं आकाशे दृश्यते, तत् जीवपरमाणुं स्वानुभवजन्यैः रंगैः आवेष्टयति। एते अनुभवाः, केचित् पूर्वानुभूताः, केचित् अदृष्टपूर्वाः, केचित् तुल्याः, केचित् अतुल्याः। कदाचित् कुतश्चित् त एव अनुभवाः तुल्याः, कदाचित् अतुल्याः; जीवाकाशे अनुभवाः मिथ्या वा सत्यानि वा संचरन्ति। ताः एव कुलानि, ताः एव चर्याः, ताः एव जातयः, ताः एव भावनाः—ताः एव तव मन्त्रिणः प्रजाः च बुद्धिपुरी। ताः आत्मनि एव स्थिताः, पूर्णतया तुष्टाः, देशकालकर्मनिबद्धैः कृत्यैः अनाकुलिताः, चैतन्यव्याप्तिदीप्तौ एव स्थिताः। यथा राजदर्पणे गगनस्य छाया प्रतीयते, सच्चिदात्मन्येव, तथा चैतन्यदीप्तौ सत्यानां प्रतिबिम्बम् उदेति। तवाचारः, तव वृत्तिः, तव वंशः, तव रूपम्—एवं क्रीडायाम् चैतन्यसमुत्थं प्रतिबिम्बं त्वद्रूपवत् दृश्यते। सर्वव्यापिचैतन्यदर्पणे प्रतिबिम्बं दृश्यते; यद्रूपं, यत्र वा, तत्र एव सततं उदेति। यत् प्रतिबिम्बं जीवाकाशे सञ्चरति, तदेव स्वयम् प्रकाशते; इदं बहिः स्थितं चैतन्यदर्पणप्रतिबिम्बरूपेण प्रतिष्ठितम्। एषः त्वम्, अहं गगनः, इदं जगद् भूमिः इत्यादि—सर्वं अजं एव दृश्यते; विद्धि, प्रियं, चैतन्यस्याकाशं बिल्वबीजरन्ध्रवत्—शान्तः भव, यथास्थानं तिष्ठ। सः विदूरथः तव पतिः, रणाङ्गणे शरीरं परित्यज्य, तस्मिन्नेव अन्तरालये गत्वा तादृश एव भविष्यति। एतद् देवीवचनं श्रुत्वा, लीला स्वमन्दिरे स्थित्वा, पुनः सस्मितं प्रणम्य, इदं वचनमब्रवीत्— “देवि, सा भगवती चैतन्या मया सदा पूजिता; स्वप्ने रात्रिषु सा मां दर्शनं ददाति। देवेश्वरि, यथा सा दृश्यते, तथा त्वं अपि, जनन्याः दुःखार्तानां दयया, वरं दातुम् अर्हसि।” एवमुक्ता सा चैतन्या, तस्याः भक्तिं स्मृत्वा, तुष्टा लीला उपस्थितायै इदं वचनमब्रवीत्— “तव नित्यनिष्ठया दीर्घकालभक्त्या अहं तुष्टा, वरेण यं इच्छसि सः ते अस्तु।