गृहेषु अस्माकं कुलाङ्गनाः, केशविसृम्भिताः, शत्रुसैन्यैः प्रगृह्य विवशाः क्रन्दन्त्यः मीनपाशैः हृताः बकवत्यः इव नीताः। एवं विपत्तिः, शाखाः प्रसारितुम् आरब्धा, अस्माकं प्राप्ता; तस्यां आपत्तौ केवलं देवशक्तिः एव उद्धर्तुं समर्था। एतद् दृष्ट्वा श्रुत्वा च, अहं युद्धाय निर्गच्छामि, हे देवि; क्षमस्व, यतः एषा मम भार्या तव पद्मपादयोः मधुकरवत् अस्ति। इति उक्त्वा, राजा, क्रोधेन कम्पितचित्तः, वनं मत्तद्वारेण विदारिते गुहात् निर्गच्छन्तं सिंहम् इव, निर्गतः। तदा लीला, स्वयं लीलां, स्वसदृशरूपधरां, दर्पणप्रतिबिम्बमिव सुन्दरां, समीपगच्छन्तीं अपश्यत्। सा पप्रच्छ—“किं एतत्, हे देवि? किमर्थं अहम् अत्र अस्य रूपे स्थितास्मि? यत्र पूर्वं अहम् आसीत्, कथं तत्रैव इदानीं अस्मि?” मन्त्रिणः, प्रजाः, सेनापतयः, रथादयः—ये तत्र तिष्ठन्ति, ते एव अत्र अपि सन्ति। “अत्र अपि, हे देवि, एते कथं सन्ति? किम् एते बहिः अन्तश्च चेतनाः, दर्पणप्रतिबिम्बवत्?” देवी उवाच—“यथा अन्तः चेतना उत्पद्यते, तथा क्षणेन अनुभवः जायते; चित्तं यथा स्वविषयमिव रूपं गृह्णाति, एवं चेतना अपि विषयस्वरूपिणी भवति। यद् यद् कल्पना अन्तः जायते, तदेव स्मृत्या विस्तार्यते; तस्मिन्नेव क्षणे, तत्रैव तादृशं विश्वं दृश्यते। न कश्चित् बाह्यः देशकालविस्तारः, न च वस्तुनां वैचित्र्यम्; यत् बहिः इव दृश्यते, तत् वास्तवतः अन्तः एव—स्वप्नवस्तूनि तत्र दृष्टान्तम्। यद् यत् अन्तः निर्मीयते, यथा स्वप्ने चेतसा कल्पितं नगरं, तत् तदेव बहिः पुनःपुनः अभ्यासेन ‘बाह्य’ इति संज्ञया प्रकाशते। यः तव पतिः तस्मिन् पुरे मृतः, तस्य यः भावः आसीत्, स एव तत्र तस्मिन्नेव वस्तुनि प्राप्तः। एते सेवकाः तेषां तु अन्याः, सादृश्येऽपि; एते केवलं अस्याः कल्पनारूपाः, स्वप्नसेनावद्। यत् अनुभव्यम्, अव्यभिचारि सर्वस्वरूपम्, तत्र कथं मिथ्यात्वं, किम् वा मिथ्यात्वलक्षणं स्यात्? अथवा, अनन्तरक्षणे, नाशरूपत्वात्, न वस्तुतः वस्तु; तस्मात् सर्वमिदं तथैव—निषेधस्य स्थानं कुतः? स्वप्नः जाग्रति असत्यः, जागरः स्वप्ने असत्यः; मरणं जन्मनि असत्यं, जन्म मरणे असत्यं। सूक्ष्मत्वात् विचारेण चानुभूतेः, हे सुन्दरि, नास्ति, नास्ति च, केवलं भ्रान्तिरूपेण दृश्यते। महाकल्पान्ते, अद्य वा, अन्यस्मिन् युगे वा, यद् न कदापि नश्यति, तदेव ब्रह्म; तत् एव जगत्। तत्रैव, सृष्टिसंज्ञकाः भ्रान्तयः गच्छन्ति इव, यथा आकाशे रोमकणाः वा गोलकाः, परन्तु वस्तुतः न गच्छन्ति। यथा उर्मयः समुद्रे उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, तथा एता सृष्टयः परमात्मनि, महावायौ रजः इव, जायन्ते लीयन्ते च। तस्मात्, मायामये दृश्ये, अहंकारः मिथ्यैव; मरीचिकाजले, सृष्टिभस्मनि वा, कः विश्वासः? नान्याः भ्रान्तयः तत्र; ताः एव परमावस्था। घनान्धकारे यक्षरूपाणि दृश्यन्ते, परन्तु तत्र केवलं तमः, न तु यक्षाः। तस्मात्, जन्म, मरणं, भ्रान्तिः, आकाशः, ‘अहं’, ‘त्वम्’, इदं सर्वम्—महाप्रलये यत् शेषं तदेव अस्ति। एवं, यद् दृश्यते, न तु सत्यम्, न च कदापि असत्यम्; उभयं वा, अथवा ब्रह्मैव तद्रूपेण दृश्यते। देशस्य सूक्ष्मतम अणौ, द्रव्यस्य अणौ अपि, जीवः स्वस्वरूपेण इदं विश्वं पश्यति। यथा अग्निः स्वस्वभावात् स्वतेजः वेत्ति, तथा शुद्धचेतना इदं जगत् आत्मरूपेण वेत्ति। यथा सूर्यप्रकाशे गृहे रजःकणाः चलन्ति, तथैव एते विश्वसमूहाः परमाकाशे रजःकणवत् सन्ति। यथा कम्पनं वायौ, गन्धः वाति, शीतलता नभसि, तथा जगत् रूपग्रहणरहितं परमे स्थितम्। सत्तासत्त्वे, ग्राहणे मोक्शे, स्थूले सूक्ष्मे, चलने अचलने—सर्वे एते धर्माः, गुणवत् दृश्यन्ते, परन्तु वस्तुतः अवयवशून्ये ब्रह्मणि एव सन्ति। यथा वृक्षस्य अंगानि रूपार्थं सन्ति, तथा बोधार्थं त्वं सर्वमिदं आत्मनः अभिन्नं पश्य। इदं विश्वं, यथास्थितम्, स्वभावपरम्परया उत्पन्नम्; शून्यम्, ‘विश्व’ इति शब्दस्य अर्थाः ब्रह्मणः अन्यत् न सन्ति, तत्रैव स्थिताः। न सत्यम्, नासत्यम्, यथा रज्जौ सर्पाभासः; यत् मिथ्या अनुभवते, तद् परीक्षणे सत्यम् असत्यम् वा इति निर्दिश्यते। परमकारणं ज्ञात्वा, सत्त्वं जीवत्ववत् ज्ञायते; तदनुभवेन एव, जीवनस्य भेदः लभ्यते। सत्यम् वा असत्यम्, इदं जगत् आकाशे प्रकटम्, स्वयम् उत्पन्नैः अनुभवैः जीवाणुं वर्णयति। एते अनुभवाः, केचित् पूर्वानुभवसम्भूताः, केचित् अदृष्टपूर्वाः, केचित् तुल्याः, केचित् अतुल्याः। कदाचित्, कुतश्चित्, ते अनुभवाः तुल्याः, कदाचित् न; जीवाकाशे अनुभवाः मिथ्या वा सत्यानि च चलन्ति। ते एव कुलाः, ते एवाचाराः, ते एव जन्मानि, ते एव भावनाः—ते एव तव मन्त्रिणः, प्रजाः, बुद्धिपुरी स्थिताः। ते च, आत्मनि स्थिताः, पूर्णतृप्ताः, देशकालकर्मनिबद्धैः कर्मभिः न स्पृश्यन्ते, सर्वव्यापिचैतन्यतेजसि स्थिताः। यथा आकाशस्य राजदर्पणे प्रतिबिम्बं दृश्यते, शुद्धसत्तारूपे, तथा सत्यस्य प्रतिबिम्बं चैतन्यतेजसि उदेति।