आकाशे धूमराशिः स्फुरद्गर्भः, स्फुलिङ्गैः समाकीर्णः, वर्तुलवृत्त्या भ्रमन्, मणिगणस्य संच्छयमिव नभसि तिष्ठति। तत्र ज्वालाशिखाभिः पीतवर्णाभिः, मरणोत्सवाय विद्योतितैः, विनाशचिह्नमिव आकाशमलिनं प्रभास्करं दृश्यते। हन्त, कियत् घोरं चायुक्तं चैतत् वैरम्, यत्र धर्मरहिते सति, महान् धनुर्धराः उत्तमानि शस्त्राणि वहन्तः, स्वल्पकारणेनैव राजानः अपि हन्यन्ते। राजमार्गेषु याः स्त्रियः पूर्वं पुष्पमालाभिः भूषिताः, ताः विलोलमालाभरणाः, विक्षिप्तपुष्पाः, अर्धदग्धवस्त्रधारिण्यः, वपुषि भस्मच्छन्ना, दुःखिता दृश्यन्ते। तासां स्रंसमानवस्त्रैः श्रोणिपार्श्वयोः प्रकाशमाना, भूषणा भूमौ पतन्ति, ताः पृथिव्यां नमन्त्यः दृश्यन्ते। मुक्ताहारमणिसूत्राणि स्रस्तानि, स्तनश्रोणिपार्श्वेषु किञ्चित् प्रकाशितं किञ्चित् गुह्यं सुवर्णद्युतिः स्फुरति। युद्धध्वनिः गृध्रकाकादीनां तीक्ष्णरवैः उपशमितः, शरविद्धाः रक्तस्राविणः भूमौ मूर्च्छिताः पतन्ति। तेषां वस्त्राणि अश्रु-रुधिर-पङ्केन सिक्तानि, अन्येषां स्कन्धे हस्तं निवेश्य सैनिकैः नीताः। दुःखपूर्णनेत्राः, "कः नः रक्षिता भवति?" इति इव पृच्छन्तः, सैनिकाः अश्रुपातं कदम्बारविन्दवृष्टिमिव कुर्वन्ति। तासां जङ्घाः कमलनालसदृशमृदुलाः, निर्मलमणिनूपुरैः शोभिताः, वस्त्राणि स्फटिकसदृशानि, गगने विकसत्कमलमिव दृश्यन्ते। माल्य-वस्त्र-आभरण-विलेपनविभ्रमेण, स्पर्धया विक्षिप्तमुख्याः, स्फुरद्गुच्छकेशयः, राजमहिष्यः इव कामसमुद्रात् मन्थमानात् उत्क्षिप्ताः, रम्यरूपमददण्डेन क्षोभिताः इव बभूवुः। एवं स्थिते, युवत्याः मदमत्तया महाराज्ञ्या लक्ष्म्येव पद्महृदयमाविशन्त्या, प्रासादे प्रवेशः कृतः। तस्याः माल्यवस्त्राणि विक्षिप्तानि, लताहारः भग्नः, सखीभिः दास्यश्चानुगता, भयाकुला बभूव। चन्द्रमुखी सा, निष्कलङ्गाङ्गी, श्वासोत्कम्पितस्तना, तारारम्यदन्तपङ्क्तिः, दिव्यरूपिणी गगनमिव स्थिता। तदा तस्याः सखी एका, इन्द्रस्य युद्धोत्सुकायाः अप्सरः इव, राजानं विज्ञापयामास। "देव, एषा महाराज्ञी अस्माभिः सहित्या अन्तरालयात् पलाय्य, भवदाश्रयं समुपगता, वातेन चलिता लता इव वृक्षाश्रयं याचमाना।" बलवद्भिः सुसज्जितशस्त्रचौरैः, राजमहिष्यः सागरतीरस्थलताः इव तरङ्गजालेन गृहीताः। अन्तरालयाध्यक्षाः अपि, आकस्मिकैः शत्रुभिः वनवृक्षाः इव वातपातेन निपातिताः। नगरी अपि, रात्रौ वर्षासमये वारिवेगेन इव, अपरिचितैः शत्रुभिः आकस्मिकमाक्रान्ता। शत्रुसैनिकैः अग्निसंरक्तैः, धूममण्डलैः शब्दायमानैः, ज्वलज्जिह्वाभिः विक्षिप्तैः, नगरी सम्पूर्णा। गृहिण्यः, विक्षिप्तकेशयः, शत्रुसैन्यैः, बक्यः मत्स्यग्राहकैः इव, रुदन्त्यः अपहृताः। एवं शाखाविस्तारिण्या आपद्वृक्षेण अस्माकं जीवनं गृहीतम्; केवलं दैवतबलमेव अस्मान् उद्धर्तुं समर्थम्। एतद्विज्ञाय दृष्ट्वा च, अहं युद्धाय गच्छामि, देवि; क्षन्तव्यं, एषा मम भार्या भवत्पादपद्मे भ्रमरीव।" एवं उक्त्वा, क्रोधविह्वलचेताः राजा, दन्तिनाशिते वने गुहायाः सिंह इव, निर्गतः। तदा लीलया लीलां स्वां स्वरूपसमां दर्पणप्रतिबिम्बमिव समीपगच्छन्तीं दृष्ट्वा। सा पप्रच्छ, "देवि, किमेतत्? किमर्थं अहं अत्र स्थितास्मि? यत्र पूर्वं अन्यत्रासं, कथं तत्राहमिह समुपस्थितास्मि?" मन्त्रिणः, नागराः, सेनायुक्ताः, रथगजादयः, ये तत्र स्थिताः, ते एव अत्र अपि दृश्यन्ते। अत्रापि, देवि, किमेतत्? किमिमे बहिः अन्तश्च चेतनाः, दर्पणप्रतिबिम्बवत्? यथा चित्ते बोधः उदेति, तथैव क्षणेन अनुभवः; चित्तवृत्तिः यथाकल्पितवस्तुस्वरूपा, तथा बोधः अपि। या कल्पना अन्तः जायते, सैव बोधः स्मृतिं विस्तारयति; तस्मिन्नेव क्षणे, तत्रैव वस्तुजालं प्रादुर्भवति। न हि देशकालयोः बहिर्विस्तारः, न वस्तुभेदात् विविधता; यद्बहिरिव दृश्यते, तदन्तः एव—स्वप्नवस्तूनि तत्र दृष्टान्तम्। यत् चित्ते कल्प्यते, स्वप्ननगरे इव, तदेव पुनः पुनः अभ्यासाद् 'बाह्यम्' इति नाम्ना प्रकाशते। यः तव पतिः तत्र नगरे मृत्युकाले यथास्थितः, स एव भावः तत्रैव तस्मिन्नेव वस्तुन्युपस्थितः। एते दासाः तैः भिन्नाः, यद्यपि सदृशाः; एते ह्यस्याः कल्पनारूपाः, स्वप्नसेनया इव। यद् अनुभवतोऽविप्रलुप्तं सर्वात्मिकं, तत्र कथं असत्यता, किम् वा असत्यरूपं? अथवा, उत्तरकाले नश्वरत्वात्, न तु सत्तारूपम्; तस्मात् सर्वमिदं तथैव—निषेधस्य स्थाने किमस्ति? स्वप्ने अवबोधेऽसत्यम्, अवबोधे स्वप्नेऽसत्यम्; मृत्यौ जन्मासत्यम्, जन्मनि मृत्युरसत्यम्। सूक्ष्मविचारात्, अनुभवस्वभावात्, नास्ति न वा अस्ति—मायया एव दृश्यते। कल्पान्ते, अद्य वा, अन्ये वा काले, यत् कदापि न नश्यति, तदेव ब्रह्म, तदेव जगत्। तत्रैव, सृष्टिसंज्ञकाः भ्रान्तयः आकाशे रोमराज्य इव, चलन्ति इति दृश्यन्ते, वस्तुतः तु न चलन्ति।