संसारे महाभये तस्मिन्प्रभवति विनाशे, बालाः मातापितृहीनाः अन्धकारे विहरन्ति, गृहनिर्यत्प्राकारपतनात् मार्गेषु ताडिताः विनष्टाः च। अत्र युद्धमध्यमे, अन्धैः प्रेरिताः गजाः क्रूरं गर्जन्ति, पतद्भिः अंगारैः दग्धकोणैः शरीराणि भारीणि। हन्त, शिलाः शस्त्रच्छेदिताः, दृढं स्कन्धे स्थिताः, यन्त्रनिर्गतवज्रवत् नरस्य उपरि पतन्ति। गोरश्वमहिषुक्करश्वनव्याघ्राः—कथमिदं भीषणं युद्धं, ये मार्गान् अवरुद्ध्य मोहात् आरभन्ते। दग्धवस्त्राणां कर्करध्वनिभिः, दग्धज्वालानिलैः, स्त्रियः विलपन्त्यः प्रस्थिता इव, भूमिपद्मैः अलङ्कृता इव। पश्य, स्त्रीणां ज्वालाजिह्वाः तेषां प्रवाहिनी केशेषु ललन्ति, अशोकपुष्पाणि इव, नागैः क्रीडन्ति गजाः इव। हन्त, तृणशिखरस्थिता सूक्ष्मा ज्वाला, मृगाक्षीणां पिङ्गलपक्ष्मलोचनानि स्पृशति। दग्धमानः अपि, नरः पत्न्याः विना न याति; अहो, जीवितस्नेहबन्धाः दुरुत्सङ्गाः। उद्विग्नः गजः दग्धवृक्षान् बलात् विदारयति; क्रुद्धः, शुष्कपद्मयुक्तं सरः शुण्डया मथयति। धूमः, मेघस्थानं प्राप्तः, व्याकुलविस्तृतप्रभाभिः, ज्वलद्विशिखानां वर्षं करोति। धूमः, चञ्चलशिखाभिः युक्तः, वर्तुलगतिः, आकाशे रत्नपुञ्ज इव स्थितः। आकाशः, ज्वालामुकुटप्रभया शुक्लितः, कृष्णगौरवर्णः, मृत्यु-महोत्सवचिह्नितः, विनाशसूचकः। हन्त, कathamidam अत्यन्तं अधर्मयुक्तं वैरं, सर्वधर्महीनं; उत्तमराजानः अपि, महाबलिनां उत्तमशस्त्रधारिणां द्वारा हन्यन्ते। स्त्रियः, मन्दमाल्याभरणाः, विक्षिप्तपुष्पाः, राजमार्गेषु याः पूर्वं अलङ्कृताः, अधुनात्यर्द्धदग्धवस्त्राः, उरःक्षिप्तरजः। वस्त्राणि स्खलन्ति, कटितटी प्रकटिता, भूषितकङ्कणाः भूमौ पतन्ति, देहाः भूमिं नमन्ति। हाराः मुक्तामालाः च भग्नाः, विक्षिप्ताः, स्तनकटिसपार्श्वेषु काञ्चनदीप्तिः, काञ्चनवर्णः, किञ्चित् दृष्टः, किञ्चित् गुप्तः। युद्धकोलाहलः गृध्राणां क्रूररवेन शमितः, बाणविद्धाः रक्तस्राविणः भूमौ मूर्छिताः। वस्त्राणि अश्रु-रक्त-मृद्भिः सिक्तानि, बाहवः अन्येषु शिरसि स्थिताः, सैनिकैः नीयमानाः। दुःखपूर्णलोचनाः, "कः नः रक्षिष्यति?" इति इव पृच्छन्तः, सैनिकाः अश्रूणि पुष्पवृष्टिवत् पतयन्ति। स्त्रीणां जघनस्थलानि पद्मनालस्निग्धानि, निर्मलाङ्गुलीयकानि, वस्त्राणि स्फटिकसदृशानि, आकाशे विकसन्ति पद्मानि इव। माल्यवस्त्राभरणविलेखिताः, मुखानि स्पर्धया व्याकुलानि, कुण्डलितकेशाः कम्पमानाः, राजस्त्रियः, कामसागरात् उत्पन्नाः इव, रम्यरूपदण्डेन मथ्यमानाः। तस्मिन् समये, रानी, यौवनमदेन मत्ताः, राजमहलम् प्रविष्टा, पद्महृदयलक्ष्म्याः सदृशी। तस्याः माल्यवस्त्राणि विक्षिप्तानि, लतानुप्रविष्टहारः भग्नः, सखीभिः दासीभिः सह, भयाकुला। चन्द्रसदृशं मुखं, निर्मलाङ्गानि, स्तनौ श्वासेन कम्पमानौ, दन्ताः तारासदृशाः, दिव्यरूपा इव आकाशमूर्तिः स्थिताः। ततः, एकः सखी, राजा सूचितवान्, इन्द्रस्य अप्सरसा इव, वृत्रयुद्धे उत्सुकः। "देव, रानी अस्माभिः सह आगता, अन्तःपुरात् पलाय्य, तव शरणं याचन्ती, वातेन प्रेरिता लता वृक्षं शरणं यथा। राजस्त्रियः, बलिनः, शस्त्रधारिणः चौरैः गृहीताः, महासागरतीरस्थलताः तरङ्गजालेन गृहीता इव। सर्वे अन्तःपुराध्यक्षाः, साहसानां शत्रूणां आकस्मिकेन आघातेन, वनवृक्षाः वातेन पतिताः इव, विनष्टाः। नगरी अपि, आकस्मिकैर् बाह्यैः, रात्रौ वर्षावर्षेण प्रवाहैः प्लाविता इव, गृहीता। नगरी, शत्रुसैन्यैः, दग्धज्वालायुधैः, धूममण्डलवर्मा गर्जन्ति, ज्वालाशिखाः तीक्ष्णाः च। राजस्त्रियः, विक्षिप्तकेशाः, शत्रुसैन्यैः, क्रौञ्चाः मत्स्यग्राहकैः गृहीता इव, रुदन्त्यः, नीताः। एवं, शाखाप्रसारितं आपत्तिः आगता, केवलं देवशक्तिरेव त्रातुं शक्नोति। इदं श्रुत्वा द्रष्ट्वा, युद्धाय गच्छामि, देवी, क्षमस्व, एषा पत्नी तव पद्मपद्मपादे भ्रमरवत्। इत्युक्त्वा, राजा, क्रोधेन व्याकुलचित्तः, गुफातः सिंहः इव, मत्तगजेन ध्वस्तवनात् निर्गतः। ततः लीला, लीला स्वयमेव दृष्टवती, स्वसदृशरूपेण आगता, दर्पणप्रतिबिम्बवत्। "देवि, किं एषा? कथं अहं एषा स्थिता? यत्र पूर्वं अहं अस्ति, तत्र कथं इदानीं अहं एषा?" मन्त्रिणः, नागरिकाः, सैनिकाः, वाहनैः सह—सर्वे तत्रैव तस्थुः। "अत्र अपि, देवी, कथं सर्वे उपस्थिताः? बहिरन्तरचेतनाः किं, दर्पणप्रतिबिम्बवत्?" यथा चेतना अन्तः उत्पद्यते, तथा क्षणेन अनुभवः; चेतनाः विषयरूपं धारयति, यथा मनः मनोविषयरूपं धारयति। यत्र यत्र कल्पना अन्तः उत्पद्यते, तत्र तत्र स्मृति विस्तारयति; तत्रैव क्षणे, तत्रैव स्थानं, तद्विषयजगद् आविर्भवति।