शराणां तीव्रनिष्कर्षेण धनुषां घोषः प्रवर्षति, महागजाः मदोन्मत्तबलिनः सन्निनादं कुर्वन्ति। नगरे तु, ज्वलदग्निशिखानां पतनारवैः सह, येषां भार्याः दग्धाः तेषां नागरिकानां करुणरवः महतीं व्याकुलतां जनयति। तत्र अग्निचूर्णानां कठोरनिष्कर्षनिनादः प्रज्वलति, ध्वगध्वगशब्देन शिखाः स्फुरन्ति। तदा, रात्र्यां गम्भीरायाम्, द्वौ राज्ञ्यौ मन्त्रिणश्च विदुरथराजा च विंदुकूपद्वारात् नगरं समुत्थितं घोरनिनादेन पश्यन्ति। तदनगरं एकस्य महाऽर्णवस्य वेगेन पूर्णम्, प्रलयवायुभिः विक्षिप्तं, घनघोरतरङ्गैरुत्थितं, परमशक्त्या प्रेरितम्। तत्र नगरं महदग्निसमूहैः दग्धं, यथा कल्पान्ते पर्वतदेहाः ज्वलन्ति, आकाशं पूरयन्ति। भीषणाः कोलाहलाः प्रतिध्वनन्ति, घनानां गर्जितैः सह, मन्त्रजपैश्च सहिता। आकाशः धूममण्डलैः आवृतः, पद्मवर्तुलवर्तुलाकारैः, नित्यमग्निसमूहैः सुवर्णमेखलाभिः दीप्तः। आकाशे उल्कापातकाः, धूमकेतवः च स्फुरन्ति, दग्धशरीरसमूहः दीप्त्या दृश्यते। नगरं, सेनायाः विनाशेन, अंगारसमूहैः पूरितम्, धूममेखलाभिः आच्छादितम्, कठोरभीषणरवैः, लोकदाहनिनादेन च प्रतिध्वनति। आकाशे अनवरतं शरप्रवर्तनं, यथा दावानलदग्धवनम्, भूमौ ज्वलदग्निसमूहाः गृहारामान् दग्ध्वा विक्षिप्यन्ते। युद्धे गजघातेन निपातिताः क्रूरवीराः दृश्यन्ते, मार्गेषु पलायमानचौराणां हत्यया महान् धनसमूहः विक्षिप्तः। नरनार्यः अंगारवृष्ट्या तीव्रं क्रन्दन्ति, दारुणदग्धकाष्ठनिनादः प्रतिध्वनति, यदा ज्वलनः सर्वं ग्रसते। आकाशे असंख्यरथचक्राणि, शतसूर्यसमूहः च दृश्यते, भूमिः समग्राङ्गारशिखरैः आच्छादिता। दग्धकाष्ठनिष्कर्षशब्दः वीणायाः नादवत् श्रूयते, दग्धप्राणिनां—गजानां च—क्रन्दः व्याप्तः। राज्ञां, राज्ञीनां, वृद्धानां च भोज्यम् आसनेषु स्थितम्, तदपि नष्टं, महाज्वलनः सर्वं हर्षेण ग्रसते। गृहाणि कठोरनिष्कर्षरवैः प्रतिध्वनन्ति, निर्विषयाः शिखाः अनन्तजीवभोजनस्य तृष्णया त्वरन्ति। ततः विदुरथराजा तत्र स्वसैनिकानां स्वरान् शृणोति, ये दह्यमानाः धावन्तः, विनाशं पश्यन्तः क्रन्दन्ति। “हा! उन्मत्तः वातः, गृहच्छदवृक्षेषु दग्धाङ्गारान् क्षिपन्, तलवारघोषेण ज्वलति। हा! हिमशीतलाः तलवारधाराः गजाङ्गेषु स्थिताः, यथा महात्मनां बुद्धौ नीतिवचनानि। हा पितः! मृत्युकारणानि युवाकुसुमेषु संस्थितानि, यथा वीराग्निना दग्धतृणसमूहः। दीर्घा, वर्तुला, ऊर्ध्वगामिनी धूमनदी वेगेन प्रवहति; अहं पश्यामि धूमपूर्णां दिव्यगङ्गां अग्रे प्रवहन्तीम्।” “धूमनदी, दग्धकाष्ठैः समुत्थिता, देवतान् अन्धयति; पश्य, तस्यां अग्निस्फुलिङ्गबिन्दवः दृश्यन्ते। अस्मिन्नेव गृहे जननी, पितरौ, भ्राता, जामाता, पुत्रः, पुत्री च सर्वे दग्धाः; अद्य अग्निः शेषं दातुमिच्छति। हा! हा! शीघ्रं गच्छ प्रभो, अस्मात् अंगारगृहात्; इदानीं पतिष्यति, यथा मेरुशिखरं पतति।” “हा! शराः, शिलाः, शूलाः, तोमराः, तलवाराः च—एतेषां शस्त्राणां समूहः ज्वलद् धूममेखलासु पतन्ति, यथा पतङ्गाः अग्नौ। सर्वे वायवः आकाशे ज्वलदग्नौ प्रविशन्ति, यथा समुद्रतरङ्गाः ज्वलद्वडवानले। महाघनाः ज्वलनजिह्वाग्रेषु धूम्राः भवन्ति, सरांसि अपि शुष्काणि, यथा कामदग्धहृदयानि।” “तरुसमूहाः दग्धाः कोपिताः, गजैः निपातिताः, शाखानां निष्कर्षनिनादः तेषां पतनकाले प्रतिध्वनति। गृहतरवः पूर्वं पुष्पफलसमृद्धाः, अद्य दग्धाः, सर्वं हृतम्, शून्याः, यथा सर्वस्वविहीनगृहस्थाः। बालकाः मातापितृविहीनाः, अन्धकारे भ्रमन्ति, पत्तनभित्तिपतनैः मार्गेषु ताडिताः, विनष्टाः।” “गजाः, अन्धैः प्रेरिताः, युद्धमध्यगता भीषणनिनादं कुर्वन्ति, पतदङ्गारसमूहैः दग्धदेहाः। हा! शिला, शस्त्रेण विदारिताः, स्कन्धे दृढं स्थिताः, पुरुषे पतन्ति, यथा यन्त्रनिर्गतः वज्रः। गावः, अश्वाः, महिषाः, उष्ट्राः, श्वानः, वृकाः च—कथं भीषणं युद्धम्, ये मार्गेषु भ्रममाणैः आरब्धम्।” “दग्धवस्त्रनिष्कर्षशब्दैः, ज्वलदग्निवातैः च, विलपन्त्यः स्त्रियः प्रसरन्ति, भूमिपद्मैः भूषितावत्। पश्य, स्त्रीणां ज्वलनजिह्वाः तेषां लोलकेशेषु लीलयन्ति, अशोककुसुमवत्, यथा गजाः सर्पैः क्रीडन्ति। हा! लघुशिखा तृणाग्रेषु स्थित्वा, मृगशावाक्षिणां नेत्रकोणेषु प्रविशति। दह्यमानोऽपि नरः न विना भार्यया गच्छति; हा, कथं दृढा प्राणिनां स्निग्धता!” “गजः, विक्षिप्तः, ज्वलद्वृक्षान् बलात् विदलयति; कोपेन, शुष्कपद्मयुक्तं तडागं शुण्डया मथयति। धूमः, मेघस्थानं गमयन्, विस्तीर्णदीप्तिशाखाभिः, दीप्तशरवृष्टिं वर्षति।” एवं तत्र नगरदाहे महान् विनाशः प्रवृत्तः, सर्वे जनाः, पशवः, वृक्षाः, भवनानि च, अग्निना, शस्त्रैः, वायुभिः च विनश्यन्ति। विदुरथराजा च तस्यां रात्र्यां, सपरिवारः, नगरस्य तं भीषणकालं पश्यन्, दुःखेन, भयेन च, सन्तप्तः स्थितः।