सर्वं सर्वत्र विद्यमानं, शरीरस्य अन्तः बहिश्च, यथाऽनुभवः तथा ज्ञायते, तदेव तु प्रत्यक्षीकृतं दृश्यते। यथा पात्रे यदस्ति तदेवावलोकने लभ्यते, तथा चिदाकाशे यद्ग्राह्यं तदेव दृश्यते। तस्मिन्नन्तरे देवी विद्या, विदुरथं प्रति जागरस्यामृतरसं विवेकाङ्कुरेण शोभयन्ती, मधुरं वचनमुवाच। सा देवी उवाच – “राजन्, लीलया त्वं अत्र वर्णितः। सौभाग्यं ते अस्तु, वयं च यथायोग्यं दृश्यं दृष्ट्वा गच्छामः।” इति सरस्वत्या मधुरकथितैः वाक्यैः सम्बोधितः, विद्वान् विदुरथः प्रत्युवाच – “देवि, त्वां दृष्ट्वापि मम दर्शनं व्यर्थमेव यदा मम आवश्यकता स्यात्; किन्तु तव सन्निधिः, या महाफलप्रदा, कथं तु न स्यात्? हे देवि, अहं शरीरमिदं विहाय अन्यत्र गच्छामि; स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यथा गच्छेत्, एवं स्वदेशं प्रतिपद्ये। अम्ब, अत्र मां शरणं दत्तुमर्हसि; भक्तं प्रपन्नं मां मा तिरस्कुरु, वरप्रदे, यतः महान्तः शरणागतं न कदापि अवमन्यन्ते। यत्र यत्र गच्छामि, मम मन्त्री च बाल्ये स्थिता एषा राजकन्यका च सह गच्छेताम्; मयि दया दर्शय। एतौ सहितौ त्वया सह राज्यं यथायोग्यं विवेकशोभया पालय; पूर्वजन्मन्यनुसारं निःसंशयं कर्तव्यम्। वयं न कदापि दृष्टवन्तः ये शरणागतस्य कामान् न पूरयन्ति। राजन्, अस्मिन्महान्युद्धे त्वं इदानीं मर्तुमर्हसि; पूर्वं राज्यं पुनः प्राप्यं, एतद् मम स्पष्टरूपेण दृश्यते। राजकन्या, मन्त्री, त्वं च पूर्वनगरं प्रतिगन्तव्यम्; मृतदेहत्वेन तत्र स्वदेहान् पुनः लभध्वम्। आवां यथायोग्यं प्राप्तवन्तौ, त्वं च वातरूपेण आगतः; राजकन्या मन्त्री च तत्रैव गन्तव्यौ। यथा अश्वः एकं मार्गं गच्छति, उष्ट्रः गर्दभोऽन्यं, गजेन्द्रः मदजलधारया अन्यं मार्गं गच्छति, तथैव। एवं तयोः मधुरं संवादं कुर्वतोः, सहसा एकः पुरुषः शीघ्रं प्रविश्य, उपरि स्थित्वा इदं वचनमुवाच – “भो प्रभो, महती शत्रुसैन्यं समागतम्, शरचक्रखड्गगदापरिघवृष्ट्या एकेनैव समुद्रवद् प्रवहन्ति। यथा कल्पान्ते वातेन चलिताः पर्वतशिलाः, तथा गदाशूलपरिघवृष्टयः पतन्ति, वर्षवत्। नगरे पर्वतसदृशे अग्निः प्रवृत्तः, सर्वदिक् पूरयन्, स्फुटद्विनिर्गतैः शिखरैः उत्तमगृहाणि पतयति। आकाशे धूमः महानिविडमेखलासंघर्षजनितपर्वतसदृशः, भीमगुरुडसदृशः ऊर्ध्वं प्रयाति। जनाः कम्पमानाः कठोरनररवमध्ये एवं वदन्ति; नगरबाह्ये महद् कोलाहलं सम्प्राप्तम्। धनुषां बलात्संयोजनं, शरवृष्टिः, महागजेन्द्राणां मदोन्मत्तनादः च सञ्जातः। नगरान्तरे, स्फुटद्विनिर्गतज्वालया, स्त्रीणां दग्धपतिसम्बन्धिनां नागरिकानां क्रन्दनं महति क्लेशे प्रतिध्वनितम्। अग्निशिखाः कठोरस्फुटनिनादेन प्रज्वलन्त्यः, ज्वालाः ‘ध्वग-ध्वग’ शब्देन कम्पमानाः। तदा, वातायनद्वारा, द्वे रान्यौ, मन्त्री, राजा च विदुरथः, रात्र्यां नगरं महानिनादेनोत्थितं दृष्टवन्तः। एकेनैव महाप्रवाहसमुद्रबलसम्पूर्णं, प्रलयवातैः कम्पितं, घनघनघनतरङ्गैः, परमशक्त्या प्रेरितम्। नगरं महाज्वालासमूहैः दग्धं, यथा पर्वतशरीराणि प्रलयाग्नौ दीप्तानि, आकाशं पूरयन्ति। भीषणाः कोलाहलाः प्रतिध्वनन्ति, सघनमेघगर्जितैः, मन्त्रजपस्वरैः च मिश्रिताः। आकाशे धूममेखलाः पद्मह्रदवर्तुलसदृशाः, सततं सुवर्णमेखलारूपज्वालासमूहैः प्रदीप्यमानाः। उल्कापातदीप्त्या आकाशं स्फुरति, ज्वलद् देहसमूहैः दृश्यं दीप्तमस्ति। नगरं, सेनायाः विनाशेन, अंगारपर्वतैः, धूममेखलाभिः पूरितम्, कठोरभीषणक्रन्दनैः, लोकदाहनरवेन च प्रतिध्वनितम्। आकाशे सततं शराणां संचारः, यथा दवाग्निना दग्धवनम्; भूमौ ज्वलदङ्गारसमूहाः गृहपङ्क्तीन् दग्ध्वा पतन्ति। रणाङ्गणे गजसंघर्षेण निपातिताः भीमवीराः, मार्गेषु पलायमानचौराणां छिन्नधनसमूहः च दृश्यते। पुरुषस्त्रीणां क्रन्दनं प्रबलं जातम्, अंगारवृष्ट्या पतन्त्या, दारु दग्ध्वा स्फुटनिनादः प्रतिध्वनति। आकाशे असंख्यचक्राणां रथानां शतसूर्याणां च प्रभा, भूमौ सर्वत्र ज्वलदङ्गारशिखराणि। दारुदाहस्य स्फुटनिनादः वीणास्वरसदृशः, दग्धसर्वमृगाणां गजानां च क्रन्दनं व्यञ्जयति। राज्ञां राणीनां वृद्धानां च भोज्यं च तृणपर्यङ्के स्थितं, सर्वं दग्धम्; ज्वालासमूहः सर्वं भक्षयितुं आरब्धम्। गृहाणि कठोरस्फुटनिनादेन प्रतिध्वनन्ति; ज्वालाः द्रव्यविहीनाः, अनन्तभक्ष्यं प्राणिनां द्रष्टुम् इच्छन्ति। तदा राजा विदुरथः तत्र स्वसैन्यस्य शब्दं शृणोति, ये दग्धमानाः धावन्तः, विनाशं पश्यन्तः, क्रन्दन्ति। “हा! मदोन्मत्तः वातः, गृहच्छदवृक्षेषु दग्धाङ्गारान् क्षिपन्, खड्गध्वनिना सह प्रज्वलति। हा! हिमवत् शीतलाः खड्गधाराः गजदेहेषु लग्नाः, यथा महापुरुषाणां बुद्धिवाक्यानि मनसि स्थितानि।” एवं स महद्भयङ्करं दृश्यं साक्षात्कृत्य, विदुरथः तत्र स्थितः, हृदयेन दुःखसागरं समनुभूतवान्।