स्वप्ने अन्यनगरनिवासिनः यथार्थतया दृश्यन्ते, यद्यपि ते केवलं वस्तुनाम् आकाराः; अत्र मम व्याख्यानं शृणु—प्रत्यक्षमेव प्रमाणं, अन्यद् नास्ति। सृष्ट्यादौ स्वयम्भूः स्वप्नानुभवस्वरूपः प्रकाशते; यत् विश्वं तस्यैव संकल्पस्य प्रकटिः, अतः स्वप्नवत् एव। एवं विश्वम् अपि स्वप्नः; तत्र त्वं मम यथार्थः, तथा अन्ये अपि स्वप्ने, तथा स्वप्नेषु अपि स्वप्नाः जनानां। यदि स्वप्ननगरनिवासिनः न यथार्थाः, तदा अस्मिन् जगति, यद् तद्रूपं, त्वमपि मम न यथार्थः। यथाहम् तव यथार्थः, तथा त्वम् अपि मम यथार्थः; स्वप्नानुभवेषु च संसारानुभवेषु च, एषा परस्परयथार्थता स्थिता। संसारस्वप्नमहायामे यथाहम् तव यथार्थः, तथा त्वम् अपि मम यथार्थः; सर्वस्वप्नेषु एषा व्यवस्था। स्वप्निनः यदि निद्राहीनः, तदा स्वप्ने दृष्टं नगरं तत्तत्त्वेन स्थितम्; एवं हे प्रभो, मम मतम्। एवं नगरं तत्त्वेन स्थितम्, स्वप्निनः निद्राहीनस्यापि, आकाशवत् स्पष्टस्वरूपम्। एतदस्तु; यद् जागरणं त्वं मन्यसे, तत् अपि अन्तर्य स्वप्नः, देशकालादिसम्पन्नः। एवं सर्वं दृश्यते, यद्यपि न यथार्थं, तदपि यथार्थवत्; मोहयति, परन्तु मिथ्या, यथा स्वप्ने स्त्रीसुखम्। सर्वं सर्वत्र अस्ति, शरीरान्तरे च बहिः; यः यथाज्ञानम् जानाति, तदेव तस्य प्रत्यक्षम्। यथा पात्रे यत् द्रव्यं दृश्यते, तथा चैतन्यकाशे यत् ग्राह्यं, तदेव लभ्यते। ततः देवी विद्या, विदुरथाय इदं वचनं उवाच, जागरणामृतसौन्दर्ययुक्तं विवेकाङ्कुरसमन्वितम्। "राजन्, क्रीडायाः हेतोः त्वं अत्र वर्णितः; शुभं ते अस्तु, वयम् गच्छामः, यानि दर्शनानि दृष्टानि।" सरस्वत्या मधुरवचोक्तेन, विदुरथः बुद्धिमान् राजा, एवमुवाच— "देवि, त्वां दृष्ट्वा अपि मम दर्शनम् व्यर्थं, यदा मम आवश्यकता; परन्तु तव सन्निधिः, या महाफलदा, कथं स्यात्। देवी, अस्मिन् शरीरे त्यक्ते, अन्यत्र गच्छामि; स्वप्नात् स्वप्नान्तरे यथा गच्छति, तथा स्वं पुनराप्नोमि। मातः, अत्र मे शरणं देहि; भक्तार्तिनं मा अवमन्, वरदायिनि, महान्तः शरणागतान् न कदाचित् त्यजन्ति। यत्र यत्र गच्छामि, अयं मन्त्री, अयं राजकुमारी च बालिका, मया सह गच्छेताम्; कृपां कुरु। आगच्छ, विवेकसौन्दर्ययुक्तं राज्यं पालय, यथा पूर्वजन्मनि; निःसंशयं कार्यं कुरु। यः शरणागतान् इच्छान् त्यजति, तादृशं न कदाचित् दृष्टम्। राजन्, अस्मिन् महायुद्धे त्वं मृत्युम् प्राप्स्यसि; पूर्वराज्यं पुनः लप्स्यसे, एतद् मम स्पष्टम्। राजकुमारी, मन्त्री, त्वम् च पूर्वनगरं यास्यथ; मृतदेहाः भूत्वा, तत्र देहं पुनः लप्स्यथ। आवां यथा आगच्छाव, त्वं वातरूपेण आगच्छः; तत्र राजकुमारी मन्त्री च आगच्छेताम्। अश्वः एकमार्गम्, ऊष्ट्रः गधः अन्यमार्गम्, मदश्लेषणेन सिक्तगण्डः गजः अन्यमार्गम्। एवम् मधुरं संवादं कुर्वन्तौ, एकः पुरुषः शीघ्रं प्रविश्य, उपरि स्थित्वा, उवाच— "प्रभो, महान् शत्रुसैन्यः आगतः, बाणचक्रकृपाणगदायुधपातः एकसागरवत् प्रवहति। यथा कल्पान्ते वातेन पर्वतशिलाः क्षिप्ताः, तथा गदाशूलमुष्टिपातः वर्षति। नगरे पर्वतवत् अग्निः व्याप्तः, सर्वदिशः पूरयति; ज्वलनस्फोटैः श्रेष्ठवेश्मानि पतन्ति।" "आकाशे धूमः पर्वतवत्, ब्रह्ममण्डलसंघर्षोत्पन्नः, गरुडवत् उच्च्यन्तः। जनाः विक्षिप्ताः, पुरुषनादैः, महाक्रन्दैः, बाह्ये महान् कोलाहलः, सर्वदिक् पूरयति।" "धनुषः सशब्दं बाणवर्षः, मदगजवृन्दस्य घोषः। नगरे ज्वलनस्फोटैः, नागरिकानां स्त्रीदग्धक्रन्दनम्, महान् दुःखम्।" "अग्निचूर्णः तीक्ष्णनादेन ज्वलति, ध्वगध्वगनादेन ज्वलनतरङ्गः।" ततः, वातायनेन, द्वौ राणी, मन्त्री, विदुरथराजः, नगरे निशायां ज्वलननादेन दृष्टवन्तः। नगरे एकसागरशक्तिः, प्रलयवायुनिर्वृत्तः, घनतरङ्गैः, परमशक्त्या प्रेरितः। नगरे पर्वतदेहवत् महाज्वलनराशिः, कल्पान्ताग्निना वितीर्णः, आकाशं पूरयन्। भीषणा महान् क्रन्दनरवः, महाघनगर्जनसङ्क्रान्तः, तन्त्रमन्त्रनादः। आकाशे धूममण्डलैः, कमलह्रदघूर्णनवत्, सततं सुवर्णघनवत् ज्वलनराशिभिः प्रकाशितम्। आकाशः उल्कावृष्ट्या, तारा-पतनैः, ज्वलनदहेन, मृतदेहसमूहैः दीप्तः। नगरे सेना विनष्टा, अंगारराशिः, भस्ममण्डलैः पूरितम्, तीक्ष्णक्रन्दनैः, लोकदाहस्य भीषणनादैः प्रतिश्रुतम्।