एकदा विदुरथराजः स्वस्य मनसि विविधानि चिन्तयन् आसीत्। तदा तस्य चिन्तनं यथार्थस्य स्वरूपं प्रकटयन् आसीत्। यथा सुवर्णकौशलविहीनः सुवर्णकङ्कणं पश्यन् केवलं कङ्कणरूपं एव जानाति, सुवर्णस्य तत्त्वं न वेत्ति; तथा एव अज्ञानः नगरं पर्वतं वा प्रासादं पश्यन् केवलं दृश्यरूपं जानाति, तत्त्वं न वेत्ति। यथा आकाशे मुक्तासूत्राणि, मयूरपिच्छानि, गोले च दृश्यन्ते, परन्तु तानि वस्तुतः न सन्ति; एवं जगत् अपि मायामयं सत्यमिव दृश्यते। एतत् जगत् अहंकारादिसंयुक्तं दीर्घस्वप्नरूपं ज्ञेयम्। तस्मिन्नेव स्वप्ने स्वप्नजनाः सत्यमिव दृश्यन्ते। सर्वत्र शान्तं शुद्धं घनं चिद्रूपं व्यापकं वस्तु विद्यते, यत्र विचारस्पर्शः नास्ति। यत् सर्वव्यापकं सर्वशक्तिम् सर्वम् सर्वसारम् च, तद् यत्र कुत्रापि यथा भवति, तत्र स्थितम्। स्वप्ननगर्यां स्वप्नदर्शी तत्र निवासिनः पश्यति; यदा तान् पुरुषान् इति जानाति, तदा ते पुरुषा इव तस्य दृश्यन्ते। स्वप्नदर्शिनः चैतन्यं स्वप्नान्तः आकाशे स्थितम्; "अहम् स्वप्नाकाशचैतन्यः, अहम् पुरुषः" इति तस्य चिन्तनं भवति। चैतन्यस्य कल्पितस्य एकत्वात् पुरुषत्वं सिध्यति; आत्मनः द्विसंयोगेन तयोः सत्यम् सुलभं भवति। हे मुनि! यदि स्वप्नजनाः स्वप्ने न सत्यम्, तर्हि मायामयं शरीरं यस्य, तस्य दोषः कः? स्वप्ने अन्यनगरनिवासिनः सत्यमिव दृश्यन्ते, परन्तु तत्त्वतः तेषां रूपं केवलं वस्तुस्वरूपं एव। अत्र मे व्याख्यानं शृणु—प्रत्यक्षमेव प्रमाणं, अन्यत् न। सृष्ट्यादौ स्वयम्भूः प्रकाशते, यः अनुभवस्वरूपः स्वप्नवत्; जगत् तस्य संकल्पस्य अभिव्यक्तिः, अतः स्वप्नरूपं एव। एवं जगत् स्वप्नः; तस्मिन् त्वं मम सत्यम्, तथा अन्ये अपि स्वप्ने, स्वप्नजनानां स्वप्नाः अपि तेषु सन्ति। यदि स्वप्ननगरनिवासिनः न सत्यम्, तर्हि अस्मिन् लोके, यः स्वप्नरूपः, त्वम् अपि मम न सत्यम्। यथा अहम् तव सत्यम्, तथा त्वम् मम सत्यम्; स्वप्नानुभवे जगत् च, परस्परं सत्यम् सिध्यति। इदं संसारस्वप्ने, यथा अहम् तव सत्यम्, तथा त्वम् मम सत्यम्; सर्वस्वप्नेषु एषा व्यवस्था। स्वप्नदर्शिनः, यः निद्राहीनः, स्वप्ने दृष्टं नगरं तस्य वस्तुतः तिष्ठति; एवं मे बोधः। तथा एव, स्वप्ननगरं वस्तुतः तिष्ठति, स्वप्नदर्शिनः निद्राहीनस्य अपि, आकाशसदृशं स्पष्टरूपं। एतावत् अस्तु; परन्तु यत् त्वं जागरणं मन्यसे, तदपि अन्तः स्वप्नः एव, यत्र आकाशकालादि विद्यमानम्। एवं सर्वम् दृश्यते, परन्तु वस्तुतः न सत्यम्, सत्यमिव दृश्यते; मोहयति, परन्तु मिथ्या—यथा स्वप्ने स्त्रीसुखम्। सर्वं सर्वत्र अस्ति—शरीरान्तरे, बहिः च; परन्तु यः यथाज्ञाने जानाति, तद् एव तस्य दृश्यते। यथा पात्रे यत् द्रव्यं दृश्यते, तद् एव लभ्यते; तथा चैतन्याकाशे यत् गृहीतम्, तद् एव प्राप्यते। ततः देवी विद्या, विदुरथाय अमृतबोधसुमनः विवेकाङ्कुरेण शोभितं वचनं उक्तवती। "एवं राजन्, त्वं लीलायै वर्णितः; शुभं भवतु, वयं गमिष्यामः, यानि दृश्यन्ति तानि दृष्ट्वा।" एवं सरस्वत्या मधुरं वाक्यम् श्रुत्वा, विदुरथः बुद्धिमान् राजा प्रत्युवाच—"देवि, मम त्वां दर्शनम् अपि तदा निष्फलं यदा अहम् आपन्नः; परन्तु तव सन्निधिः, यः महाफलदायकः, कथं निष्फलं स्यात्?" "देवि, अहम् शरीरं त्यक्त्वा अन्यत्र गच्छामि; स्वस्य लोकं पुनः प्राप्नोमि, यथा स्वप्नात् स्वप्नान्तरं गच्छति।" "माते, अत्र मे शरणं देहि; भक्तं शरणागतं मा तिरस्कुरु, वरदायिके, महान्तः कदापि शरणागतं न तिरस्करन्ति।" "यत्र यत्र गच्छामि, मम मन्त्री च, एषा राजकुमारी च, या बालिका, मम सह गच्छतु; कृपां दर्शय।" "आगच्छ, राज्यं विवेकसौन्दर्येण पूर्वजन्मानुकूलं शासनं कुरु; निःसंशयं आचर। यः शरणागतस्य इच्छां न परित्यजति, तादृशं किञ्चित् न दृष्टम्।" तदा देवी उवाच—"राजन्, अस्मिन् महान् युद्धे त्वं ह्यवश्यम् मृत्युम् प्राप्स्यसि; पूर्वराज्यं पुनः प्राप्स्यसि, एषा मे निश्चितम्।" "राजकुमारी, मन्त्री, त्वं च पूर्वनगरं गन्तव्यः; मृतदेहाः भूत्वा तत्र शरीरं पुनः प्राप्स्यथ।" "आवां यथायातौ, त्वं वायुरूपेण आगतवान्; राजकुमारी मन्त्री च तत्र गन्तव्यः।" "अश्वः एकं मार्गं गच्छति, उष्ट्रः अन्यं, गर्दभः अन्यं; गजः मदश्लेषेण गालम् अन्यं पथं गच्छति।" एवं तयोः मधुरं संवादम् अनुवदन्तयोः, एकः पुरुषः शीघ्रं प्रविश्य, उपरि स्थित्वा, वदति— "स्वामिन्, महान् शत्रुसैन्यम् आगतम्, शरचक्रखड्गगदाप्रहरणानि वर्षयन्ति, एकसागरवत् प्रवहन्ति।" "यथा महाकालान्ते वातेन पर्वतशिलाः उन्नीयन्ते, तथा गदाशूलमुषलवृष्टयः पतन्ति, वर्षसदृशम्।" "नगर्यां पर्वतसदृशे अग्निः सर्वदिशः व्याप्य प्रवृत्तः, विद्यमानः भवनश्रेष्ठानि पतयति, स्फोटनैः।" "आकाशे धूमः महापर्वतसदृशः, ब्रह्ममेषनभ्रसंघर्षेण निर्मितः, गरुडवत् उन्नीयमानः।" "जनाः विक्षिप्ताः, पुरुषाणां कठोरनादैः, बहिः महान् कोलाहलः उत्पन्नः, सर्वदिशः व्याप्य स्थितः।" एवं विदुरथस्य चिन्तनं, देवीविद्याया उपदेशः, तयोः संवादः, युद्धस्य आरम्भः च एकस्मिन् दिव्ये कथायाम् संप्रवृत्तम्।