राजन्, यथार्थज्ञैः शुद्धचैतन्यस्वभावैः ज्ञेयेषु, अस्मिन्संसारे चैतन्यगगनात्मनः रूपं किञ्चिदपि न दृश्यते। यस्य आत्मा शुद्धचैतन्यरूपः, तस्य संसारमायायाः उत्पत्तिः कथं स्यात्? यथा रज्जौ सर्पमायायाः शमनं कृतं, तत्र पुनः सर्पमायायाः उत्पत्तिः कथं सम्भवेत्? यदा असत् तत्त्वं ज्ञातं, तदा संसारमायायाः अस्तित्वं कथं स्यात्? मरीचिका ज्ञातायां, पुनः मनः तत्र जलमस्ति इति विश्वासं कथं कुर्यात्? यदा स्वप्नः स्वस्य एव अभिज्ञायते, तदा तस्मिन्स्वप्ने मृत्युः कथं स्थायि स्यात्? स्वप्ने मृत्युभयम् अमरस्यैव जायते। शुद्धे जाग्रति निर्मले निर्मलचित्ते, 'अहम्' 'संसारः' इत्येतयोः शब्दयोः परे यत् अवशिष्टं अस्ति, तत् एव मुनिभिः यथार्थतया निर्दिष्टम्। ऋषिणा एवं उक्ते, दिवसः सायं सन्निपत्य सूर्यः अस्तं गतः, सभायाः सदस्याः प्रणम्य स्नानार्थं सूर्यरश्मिभिः सह गच्छन्ति। यस्य मनः अविबुद्धम्, मोहितम्, अज्ञाननिष्ठम्, तस्य संसारः वस्तुतः असारः सन् अपि वज्रवत् सुदृढः इव दृश्यते। यथा बालकस्य भूतः केवलं दुःखं मृत्युम् एव ददाति, एवं मोहितचित्तस्य असत् संसारः सत् रूपेण प्रतियते। यथा मृगाणां मरीचिका तृष्णाम् जनयति, तथा मोहितबुद्धीनां असत् संसारः सत् इव दृश्यते। यथा स्वप्ने मृत्युः जीवतः व्यक्तेः सत्यः इव दृश्यते, परन्तु तस्य किञ्चित् फलम् नास्ति, तथा अज्ञानिनां संसारः सत् इव दृश्यते, परन्तु तस्य वस्तुतः किञ्चित् फलम् नास्ति। यथा सुवर्णविद्यायाः अभावेन सुवर्णकङ्कणं दृष्ट्वा केवलं 'कङ्कणः' इति भावः भवति, सुवर्णस्य ज्ञानस्य लेशः अपि नास्ति, एवं संसारदृष्टिः। यथा अजः नगरं पर्वतम् प्रासादं वा दृष्ट्वा केवलं दृश्यरूपं पश्यति, न तु तत्त्वम्, तथा संसारस्य अनुभवः। यथा आकाशे मुक्तासूत्राणि, मयूरपिच्छानि, गोलकाः च दृश्यन्ते, सत्यम् इव प्रतियन्ते, परन्तु तेषां अस्तित्वं नास्ति, तथा संसारमायायाः सत्यता। विज्ञेयम्, एषा विश्वम् 'अहम्' इत्यादिभिः कल्पनाभिः संयुक्तम् दीर्घस्वप्नः एव; तस्मिन्स्वप्ने स्वप्नजनाः सत्यम् इव दृश्यन्ति—एषा कथा शृणु। सर्वत्र शान्तम्, शुद्धम्, परिपूर्णम्, परमार्थगर्भितम्, विशालम् चैतन्यमात्ररूपम् अस्ति, यत्र चिन्तानिर्मलम्। यत् सर्वव्यापि, सर्वशक्तिमान्, सर्वम्, सर्वसारम् च, यत्र यथा उत्पन्नम्, तत्र तत्र तिष्ठति। स्वप्ननगर्यां स्वप्नद्रष्टा तस्य जनान् पश्यति; तान् पुरुषान् इति ज्ञात्वा, तान् पुरुषान् इव अनुभवति। स्वप्नद्रष्टुः चैतन्यस्वभावः स्वप्नान्तरिक्षे स्थितः; 'अहम् स्वप्नगगनचैतन्यः, अहम् पुरुषः' इति चिन्तयन्, तद्रूपेण कल्पितः। चैतन्यस्य कल्पितपक्षे एकत्वेन, पुरुषभावः साक्षात्कृतः; एवं आत्मनि द्विधा मार्गेण उभयम् सत्यम् सिध्यति। हे मुने, यदि स्वप्नजनाः स्वप्ने असत्यम्, तर्हि मायामयशरीरिणः दोषः कः स्यात्? स्वप्ने अन्यनगरवासिनः सत्यम् इव दृश्यन्ति, परन्तु तत्त्वतः तत्त्वरूपम् एव; अत्र शृणु—प्रत्यक्षम् एव प्रमाणम्, अन्यत् किञ्चिदपि न। सृष्ट्यादौ स्वयम्भूः उद्भासितः, अनुभवस्वरूपम् धारयन्, स्वप्नवत्; विश्वम् तस्य संकल्पस्य प्रसारः, अतः स्वप्नरूपम् एव। एवं एषा सृष्टिः स्वप्नः; तत्र त्वं मम यथार्थः, तथा अन्ये अपि स्वप्ने, एवं स्वप्नजनानामपि स्वप्नाः सन्ति। यदि स्वप्ननगरवासिनः असत्याः, तर्हि अस्य संसारस्य, यस्य रूपं तद्वत्, त्वं अपि मम असत्यः। यथा अहम् तव यथार्थः, तथा त्वं मम यथार्थः; स्वप्नानुभवे, संसारानुभवे च, एषा परस्परयथार्थता सिध्यति। संसारस्वप्ने यथा अहम् तव यथार्थः, तथा त्वं मम यथार्थः; सर्वस्वप्ने एषा व्यवस्था। स्वप्नद्रष्टा यदि निद्राहीनः, तदा स्वप्ने दृश्यं नगरम् तस्य तत्त्वेन तिष्ठति; हे प्रभो, एषा मम बुद्धिः। नूनम् एवं; स्वप्ननगरम् तत्त्वतः तिष्ठति, स्वप्नद्रष्टुः निद्राहीनस्य, आकाशवत् निर्मलरूपम्। तदस्तु; यत् त्वं जाग्रत् इति मन्यसे, तत् अपि अन्तर्गतस्वप्नः, देशकालादिसंयुक्तः। एवं सर्वम् इदं दृश्यते, परन्तु वस्तुतः सत्यम् नास्ति, सत्यम् इव दृश्यते; मोहयति, परन्तु मिथ्या, यथा स्वप्ने स्त्रीसुखम्। सर्वम् सर्वत्र अस्ति, शरीरान्तरे बहिः च; परन्तु यत् यः जानाति, तस्य चैतन्यानुसारम्, तत् एव तेन दृश्यते। यथा पात्रे यत् द्रव्यं तत्र दृष्ट्वा लभ्यते, तथा चैतन्यगगने यत् ज्ञायते, तत् एव लभ्यते। ततः देवी विद्याः विदुरथाय इदं वचनं उक्तवती, जागरणामृतसौन्दर्येन विवेकाङ्कुरेण शोभितम्। एवं राजन्, तव क्रीडायै वर्णनं कृतम्; शुभं भवतु, दृश्यं दृष्ट्वा वयं गच्छामः। सरस्वत्या मधुरवाक्यैः उक्तः, विदुरथः प्राज्ञः राजा एवं प्रत्युवाच— 'देवि, त्वां दृष्ट्वा अपि मम दर्शनम् फलहीनम्, यदा मम आवश्यकता अस्ति; परन्तु तव सन्निधिः, या महाफलप्रदा, कथम् तद् एव स्यात्? देवी, शरीरं त्यक्त्वा अन्यलोकं गच्छामि; स्वप्नात् स्वप्नान्तरम् यथा, तथा स्वम् एव प्रतिपद्ये। मातः, अत्र मम शरणम् देहि; शरणागतं मा अवमानय, वरदायिनि, महान्तः शरणागतान् न कदाचित् त्यजन्ति। यत्र यत्र गच्छामि, अयं मम मन्त्री, एषा बालिका राजकुमारी च मया सह गच्छतु; कृपां दर्शय। आगच्छ, राज्यं विवेकसौन्दर्येण शास, यथा पूर्वजन्मनि योग्यं; निःसंशयं कार्यं कुरु। वयं तु कदाचित् शरणागतस्य इच्छां परित्यजन्तं न दृष्टवन्तः।' इति कथा अविरलरूपेण, श्रद्धया, सौम्यतया च, शुद्धार्थानुसारेण, संस्कृतगद्यरूपेण प्रतिवर्णिता।