अथ, मम प्रयोजनं सम्पादितं, अहं नूतनः जातः, संशयान्निर्मुक्तः, शान्तः, सर्वथा निर्वाणः, विशुद्धसन्तोषे विश्राम्यस्मि। एवं तव एषा महती मोहजालरचना, नानाविधविषयाभिलाषैः सम्पूर्णा, विविधेषु लोकेषु भ्रममाणा, विस्तारिताभूत्। यदा तव मृत्युसमीपे गतिः जाता, तस्मिन्नेव क्षणे स्वयमेव तव हृदि विवेकः उदितः। यथा जलधारा एकं चक्रं विहाय शीघ्रं अन्यं प्रविशति, तथा चेतनास्रोतः अपि एकं चक्रं परित्यज्य शीघ्रं अन्यं गृहीत्वा प्रवर्तते। यथा चक्रं अन्यैः चक्रैः सह मिश्रितं सदा भ्रमति, एवं सृष्टेः महिमा अपि मिश्रितामिश्रितरूपेण कदाचित् वर्धते। मृत्युकाले तव विवेकः उदितः; एषा जाला, यद्यपि असत्यस्वभावा, चेतनायाः अंशे सत्यमिव प्रतिष्ठिता दृश्यते। स्वप्नक्षणे यथा शतसंवत्सरपरम्परा गच्छति, कल्पनासृष्टौ यथा पुनः पुनः जन्ममरणे भवतः—एवं यथा गन्धर्वनगरस्य नगरे प्राकारमण्डपकक्ष्याः सन्ति, नौकायात्रायां यथा वृक्षपर्वतादयः दृश्यन्ते—यथा स्वशरीरदोषव्यतिकारे नगरी पर्वताः च नृत्यन्ति, स्वप्ने यथा स्वमस्तकच्छेदनं पश्येत्—एवं एषा बलवती मोहशक्तिः अनेकविधरूपा सर्वथा मिथ्या; वस्तुतः न त्वं जातः, न मृतः कदापि। त्वं विशुद्धचित्स्वरूपः, स्वयमेव शान्तः, सर्वमिदं पश्यसि, परन्तु वस्तुतः किमपि न पश्यसि। त्वं स्वभावतः सदा आत्मनि आत्मरूपेण प्रकाशसे, महती रत्नमणिरिव, तेजस्वी प्रकाश इव। वस्तुतः नायं पृथिव्यासनं विद्यते, न त्वं अनेन रूपेण; न पर्वतानि, न ग्रामाः, न वयं अपि वस्तुतः अत्र। पर्वतग्रामब्राह्मणस्य, मण्डपस्य विशाले आकाशे, एष लोकः राजराजतेजसा क्रीडारूपेण दृश्यते। तत्र क्रीडाराजमण्डपः शोभमानरूपः प्रकाशते; तस्य अन्तराकाशे तव सर्वं विश्वं विस्तारितम्। यस्मिन्लोके, यस्मिन्गृहे, यत्र वयं स्थिताः—तत्र तेषां मण्डपानां मध्ये केवलं विशुद्धमाकाशमेव अस्ति। तेषु मण्डपेषु न पृथ्वी, न नगरी, न वनानि, न पर्वतगुच्छाः, न मेघाः, न नद्यः, नापि समुद्रः। केवलं जनाः शून्ये स्वगृहेषु निवसन्ति; ते न विश्वं पश्यन्ति, न भौतिकजनान्, न पर्वतान्। यदि एवं, हे देवि, कथं मम एते परिचारकाः मया सह सन्ति? किं ते स्वात्मनि स्थिताः, उत आत्मन्यधिकृत्य स्थिताः? तत्र स्वप्नवत् विश्वं दृश्यते; स्वप्ने नूतनाः पर्वताः न दृश्यन्ते। यथार्थे आत्मनि सत्यमस्ति, असत्यं नास्ति—कथं? कथय। हे राजन्, ये ज्ञेयज्ञः, येषां स्वरूपं विशुद्धचैतन्यम्, तेषां लोके किञ्चित् अपि नास्ति यत् चिदाकाशात्मनः सदृशं। यस्य आत्मा विशुद्धचैतन्यरूपः, तस्य कथं विश्वमाया जायेत? यथा रज्जौ सर्पभ्रमः शान्तः, तथैव सर्पभ्रमः पुनर्न जायते। यदा असत्यं ज्ञातं, कथं विश्वमायायाः अस्तित्वं स्यात्? यथा मरीचिका ज्ञाता, मनः कथं पुनः जलमस्तीत्येव मन्येत? स्वप्नस्य स्वस्य ज्ञाने, कथं तत्र मृत्युः स्थितः? स्वप्ने स्वस्य मृत्युभयं केवलं अमृतस्य जायते। यत् किञ्चित् शुद्धे, जाग्रति, निर्मले, स्वच्छे चित्ते शेषं तिष्ठति, 'अहं' 'विश्वम्' इत्येतयोः शब्दयोः परं—तदेव पण्डितैः सूचितम्। ऋषिणा एवं उक्ते, सायंतनसमये दिनं समाप्तं, सूर्यास्ते जातः, सभायाः सदस्याः सूर्यकान्तिभिः सह स्नानाय प्रणम्य जग्मुः। येभ्यः चित्तं न जाग्रत्, मोहितं, अज्ञाननिष्ठं, तेषां विश्वं—यद्यपि वस्तुतः तुच्छम्—वज्रसारमिव दृढं प्रतीतिः। यथा भूतस्य बालकाय दुःखमरणमात्रं ददाति, तथा मोहचेतसां मिथ्याजगत् सत्यमिव दृश्यते। यथा मृगाणां मरीचिका तृष्णां जनयति, तथैव मोहबुद्धीनां मिथ्याजगत् सत्यमिव दृश्यते। यथा स्वप्ने मृत्युः जीविनः सत्य इव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः न किञ्चित् फलम्, तथैव अज्ञस्य अस्य विश्वस्य सत्यमिव दृश्यते, न तु सत्यफलम्। यथा सुवर्णविद्याहीनस्य कङ्कणदर्शनं केवलं 'कङ्कण' इति ज्ञानमस्ति, न तु सुवर्णस्य किञ्चित् अपि बोधः। तथा अज्ञः जनः नगरीं, पर्वतं, प्रासादं वा पश्यन् केवलं रूपमात्रं पश्यति, न तु तत्त्वं; एवं विश्वदर्शनम्। यथा आकाशे मुक्तासूत्राणि, मयूरपिच्छानि, गोलकाः च दृश्यन्ते, सत्यमिव, परन्तु न सन्ति, तथैव एषा माया विश्वस्य सत्यमिव दृश्यते। ज्ञातव्यं, एतद्विश्वं 'अहं' इत्यादिसंयुक्तं दीर्घस्वप्नरूपम्; तत्र स्वप्नजनाः सत्यमिव दृश्यन्ते—शृणु कथं। सर्वत्र शान्तं, विशुद्धं, परमार्थघनं, महद्विस्तृतं चैतन्यमात्रं तत्त्वं अस्ति, यत् चिन्तारहितम्। यत् सर्वव्यापि, सर्वशक्ति, सर्वं, सर्वसारं च, यत्र कुत्रापि, यथा तथा, तिष्ठति। स्वप्ननगरे स्वप्नद्रष्टा तत्र स्थितान् जनान् पश्यति; तान् पुरुषान् इति ज्ञात्वा, ते तस्यैव पुरुषाः भवन्ति। स्वप्नद्रष्टुः चैतन्यस्वरूपं स्वप्नस्य अन्तराकाशे स्थितम्; 'अहं स्वप्नाकाशचैतन्यं, अहं पुरुषः' इति चिन्तयन्, तथा सञ्जायते। चैतन्यस्य कल्पितपार्श्वेन ऐक्याद् पुरुषत्वं स्यात्; तथा आत्मनि, द्विधा प्रवृत्त्या, उभयम् अपि सत्यम्। हे मुनि, यदि स्वप्नजनाः स्वप्ने न सन्ति, तर्हि कथं दोषः स्यात् तस्य, यस्य शरीरमपि मायामयमेव?