शृणु, महर्षे, संसारस्य स्वरूपं यथा श्रुतं श्रावयामि। सा भगवती लक्ष्मीः, मनसः प्रवृत्तिम् आकर्षयन्ती, मोहिनीव मनोहराऽपि, कृपणैः एव लभ्यते, क्षणेनैव च भङ्गुरा। नागकुलसम्भूता सा, पङ्कात् उत्पत्य, पुष्पलतेव विकसति, परन्तु स्थिरत्वं नास्ति तस्याः। एवं जीवनमपि—तृणशिखराग्रात् लम्बमानजलबिन्दुवत्—अत्यल्पं, क्षणिकं च। यदा किञ्चिदपि न सूचयित्वा, तद्वद् जीवनं शरीरमुत्सृजति, पिशाचवत् मूढं त्यजति। येषां चित्तानि विषयेषु आसक्त्या, कामविषविषादेन च क्षीणानि, ये च आत्मविवेकस्य परिपाकं न प्राप्नुवन्ति, तेषां जीवनं केवलं श्रमहेतुः। ये तु ज्ञेयस्य तत्त्वं ज्ञातवन्तः, अनन्ते विश्रान्ताः, सत्तानास्तितयोः समत्वं प्राप्तवन्तः, तेषां जीवनं सुखदं भवति। वयं तु, हे महर्षे, सीमितरूपिणः, दृढनिश्चयवन्तः, अस्मिन्नेव जीवनकाले, संसारमेघविप्लवदीप्तिषु, न तृप्तिम् अनुभवन्तः। वातं बन्धयितुं शक्यते, गगनं छेदयितुं शक्यते, तरङ्गान् संयोजयितुं शक्यते; जीवनं तु विश्वासनीयम् कर्तुं न शक्यते। जीवनं शरद्भ्रमरघनवद्यदृश्यते, दीपशिखेव अनासक्तम्, तरङ्गवत् चञ्चलम्। चन्द्रप्रतिबिम्बं तरङ्गे गृहीतुं यत्नं कुर्याम्, विद्युद्गुच्छं मेघे गृहीतुं प्रयत्नं कुर्याम्, परन्तु निर्गच्छन्तं जीवनं न धारयितुं शक्नोमि। चञ्चलमनाः जनः, शून्यजीवनपर्यन्तं धावति; मूढः तु केवलं दुःखमेव अन्तः अन्वेषयति, खरोष्ट्रगर्भेऽश्वशिशुरिव। सृष्टिसमुद्रे संसारफेनः उत्थाय पतति; हे राजन्, देहलतायां जीवनरसः मां न रञ्जयति। यत् प्राप्त्याः अनन्तरं दुःखं न भवति, तत् एव परितोषस्य परमं पदं; तदेव वा जीवनं सत्यं। वृक्षाः अपि जीवन्ति, पशवः पक्षिणश्च; परन्तु स एव जीवति, यस्य मनः न केवलं चिन्तनमात्रेण जीवति। ये धर्मेण जीवन्ति, ते एव अस्मिन्संसारे जाताः; अन्ये तु, ये न जाताः, तान् खलु गधाः विज्ञेयाः। शास्त्रं विवेकहीनस्य भारः, ज्ञानं रजसः भारः, चञ्चलमनः भारः, देहः आत्मज्ञानरहितस्य भारः। रूपं, आयुः, मनः, बुद्धिः, अहंकारः, क्रियाश्च—मूढस्य भारः, वहनस्य भारो यथा, सर्वं दुःखाय एव। येषां मनः कदापि न विश्रान्तम्, तेषां तद् आपदां परमं निवासः; आयुः व्याधीनां दृढं पीठम्, रोगपक्षिणां नीडमिव। प्रतिदिनं, श्रमं त्यक्त्वा, शनैः शनैः, निरन्तरं, जन्मखातः कालद्वारा खन्यते, अश्वस्य श्मशानमिव। शरीरं तीव्रव्याधिभिः, गह्वरवासिभिः, दाहजनकैः, क्षीयते, यथा विषसर्पैः वनवायुः। अत्यल्पाः, अन्तः स्थिताः, क्रूरदुःखैः शरीरं आकृष्यते, यथा जीर्णवृक्षः दीर्घकाष्ठकीटैः। मृत्युः, अहङ्कारपूर्णं मूषकं, यथा मार्जारः शीघ्रं ग्रहीतुं पश्यति। यथा तृप्त्या महाभुजेन आहारः, जरा च, शरीरं, गर्वाद्यन्वितं, रिक्तं, शक्तिहीनं च, शनैः शनैः क्षपयतः। अल्पदिनेषु एव, यौवनस्य माधुर्यं ज्ञात्वा, तद्वद् त्यज्यते, यथा साधुभिः दुष्टः। रूपं सदा मृत्युनाऽभिलष्यते, यः नाशस्य मित्रम्, जरायाः च सदा सहचरः, यथा पक्षिणं कौशलिना व्याधिना। एतत् जीवनं, अस्थिरं, जरया सुखहरितम्, उत्तमानामपि सामान्येषां च सदा त्यज्यते; लोके, न किञ्चित् एतादृशं अधर्मिष्ठं, मृत्युनाऽधिगतं, यथा आयुः। मोहः व्यर्थं जायते, व्यर्थं वर्धते; अहंकारस्य असत्यस्य, मायामयस्य, दुष्प्रतिपक्षस्य, भयम् मम। अहंकारात् एव दोषसमूहः दुःखितं जनं पीडयति; अहंकारात् एव संसाररूपाणि बहुधा उत्पद्यन्ते। अहंकारात् दुःखानि, अहंकारात् रोगाः, प्रयत्नः अपि अहंकारात्; स एव महा-मोहः। तस्मिन्नेव अहंकारे, परमशत्रौ, प्राचीनशत्रौ, आश्रित्य, न खादामि, न जलं पिबामि, न खलु सुखानि भुञ्जे, हे महर्षे। दीर्घः संसारपाशः, मम मनः मोहयति, अहंकारदोषेन विनिर्मितः, यथा व्याघ्रेण जालम्। ये दीर्घाः, कठोराः, महान्तः च क्लेशाः, सर्वे अहंकारात् जायन्ते; शिग्रमेव ते खदिरपत्राणिव नश्यन्ति। शमचन्द्रेण, धर्मसिंहनिशितवज्रस्य तेजसा, ज्ञानमेघस्य शरत्कालेन, अहंकारं परित्यजामि। नाहं रामः, न मे कामः, न च मनः विषयेषु आसक्तम्; आत्मनि एव शान्तः स्थातुमिच्छामि, यथा मुनिः। यत् अहंकारवशात् मया भुक्तं, कृतं, गृहीतम्, तत्सर्वमसत्यमेव; तत्त्वं तु अहंकाराभाव एव। यदि 'अहं अस्मि' इति चिन्ता अस्ति, हे ब्रह्मन्, तर्हि दुःखसमये दुःखी भवामि, सुखसमये सुखी; अतः अहंकारत्याग एव सम्पदः। अहंकारं त्यक्त्वा, हे महर्षे, शान्तचित्तः, विक्षेपशून्यः, भोगस्रोतसि, दुर्बले आधारस्थले, स्थितोऽस्मि। यावत् अहंकारमेघः विस्तारं याति, तावत् विषयतृष्णाकदम्बः विकसति। यदा घनः अहंकारः शमं याति, तदा तृष्णालता, आधारहीना, शीघ्रं नश्यति, यथा दीपशिखा निर्वाणे। अहंकारपर्वते, मनः—मत्तमातङ्गवत्—गर्जति, यथा मेघाः गर्जन्ति। अत्र, देहगुहायां, घनाहंकारसिंहः गर्जति; तेन सर्वमिदं जगत् व्याप्यते। तृष्णासूत्रैः गुञ्जारूपैः, अनन्तजन्मपर्यन्तम्, अहंकारकटकग्रन्थिना, कण्ठे हारो विविधानामणीनां यथा, धार्यते। एवं, महर्षे, जीवनस्य, अहंकारस्य च, दुःखमूलत्वं, क्षणिकत्वं, तुच्छत्वं च, श्रुत्वा, नित्यशान्ते आत्मनि एव विश्रान्तिः कर्तव्या।