राजा एकदा सरस्वत्या देवी द्वारा स्पर्शितः शिरसि तया प्रबोधितः स्मृतिम् आत्मनः पूर्वजन्मनः विवेकपूर्वकं स्मर्तुं समारभत। तस्य हृदयस्य अज्ञानतमः तद् स्पर्शात् नश्यत्, ज्ञानस्य प्रसादेन हृदयं पूर्णतया प्रस्फुटितम्। तदा सः स्वस्य पूर्वकृत्यानि स्मरन्, यथा तानि अन्तः सञ्चलन्ति, अन्यदेहे एकाधिपत्यं सह क्रीडारूपैः कर्मभिः अनुभूतवान्। ज्ञानप्रयत्नयोः क्रीडया तस्य पूर्वजीवनस्य वृत्तान्तं ज्ञात्वा, सः स्वकथायाः समुद्रे एव प्रवाहितः इव अभवत्। सः उवाच—“हाहा, अयं संसारः मायया विस्तारितः; देवीभ्यः कृपया अहम् अत्र तं सम्यक् अवगतम्। देव्यो, किम् एतत्? मरणात् केवलं एकः दिवसः गतः इति वा? अद्य तु अत्र सप्ततिः वर्षाणि मम जीवने गतानि। अहम् अनेकेषु कार्येषु स्मरामी, महापितामहम् अपि स्मरामी, बाल्यं, यौवनं, मित्राणां बान्धवानां च संगतम् स्मरामी। राजन्, मृत्युमोहात् मूर्च्छायाः अनन्तरं, तस्मिन्नेव लोके यः गतः, सर्वं तत् क्षण एव अभवत्। तस्मिन्नेव गृहे, अथवा अस्मिन्नेव—यद् ज्ञातं वा न ज्ञातं वा, अहम् कथयामि—तस्य गृहे अन्तरिक्षं अत्र एव स्थितम् इति कथ्यते। पर्वतग्रामस्य ब्राह्मणस्य गृहे राजसभा अस्ति; तस्यां तद् दृश्यते, तस्यां प्रत्येकस्य गृहे जगद्गृहः अस्ति। मम वरात् तव आत्मा ब्राह्मणगृहे स्थितः इति कथ्यते; तत्र एव तस्य राजासनम्, तत्र एव तस्य स्वसभा। तस्मिन्नेव गृहे अयं संसारचक्रः अस्ति; तत्र तव स्वगृहः स्थितः, यः शनैः आरभ्यते। तव तस्मिन् मनसि, निर्मले व्योमवत्, अयं संसारी भ्रमः विस्तारितः। यथा मम जन्म कथ्यते, तथा इक्ष्वाकुवंशः अपि मम; एते मम नामानि, एते मम पूर्वजाः। अहम् जातः, बालः अभवम्, दशवर्षे पितरः संन्यासी भूत्वा मां सिंहासनस्थं कृत्वा वनं गतः। ततः सर्वदिक् विजित्य, राज्यं विघ्नरहितं कृत्वा, मन्त्रिभिः जनैः च सह पृथिवीं शासितवान्। यज्ञान् कृत्वा धर्मं संस्थाप्य, प्रजाः रक्षितवान्, सप्ततिः वर्षाणि जीवितस्य गतानि। इदानीं शत्रुसैन्यं आगतम्, तीक्ष्णरूपम्; तान् युध्यित्वा, गृहं पुनः आगतः। एते देव्यो गृहागमने पूजितः; पूजिताः देव्यः इच्छितं वरं ददाति। एतयोः एक देवी मम—सा ज्ञानं पूर्वजन्मस्मृतिं च ददाति; अत्र देवी हृदयस्य पद्मं प्रस्फुटितम्। इदानीं मम प्रयोजनं सिद्धम्, अहम् नूतनजः, संशयहीनः, शान्तः, पूर्णनिवृत्तः, विशुद्धसन्तुष्टः स्थितः। एषा तव मोहः, यः अत्यन्तं व्यग्रः, नानाव्यापारेषु, नानाभोगेषु, विविधेषु लोकेषु सञ्चरन्, विस्तारितः। तस्मिन्नेव क्षणे, यदा मृत्युसमीपं प्राप्तः, तस्मिन्नेव क्षणे, हृदये स्वयमेव विवेकः उत्पन्नः। यथा वारिस्रोतः एकं प्रवाहं परित्यज्य शीघ्रं अन्यं प्रविशति, तथा चेतनास्रोतः एकं चक्रं त्यक्त्वा शीघ्रं अन्यं ग्राहयति। यथा जलवर्त्म अन्यैः वर्त्मभिः मिश्रितम्, तथा सृष्टेः विभवः मिश्रितः अमिश्रितः च, कदाचित् वृत्तिः वर्धते। मृत्युकाले तव विवेकः उत्पन्नः; अयं जालः असत्यः सन्, चेतनायाः अंशे सत्यमिव दृश्यते। यथा स्वप्नक्षणे शतवर्षपरम्परा याति; यथा कल्पनायाः सृष्टौ जीवनमरणं पुनःपुनः भवति— यथा गन्धर्वनगर्यां प्राकाराः सभाः गृहारः च; यथा नावयानस्य कोलाहले वृक्षाः पर्वताः च दृश्यन्ते— यथा देहधातुषु विकारे नगरी पर्वताः नृत्यन्ति; यथा स्वप्ने स्वमस्तकच्छेदनं दृश्यते— एवं एषा मायाशक्ति: नानारूपा, सर्वथा असत्यः; वस्तुतः न तव जन्म अस्ति, न तव मरणम्। त्वं शुद्धचैतन्यस्वरूपः, स्वात्मनि शान्तः स्थितः; सर्वं इदं दृश्यसि इव, परन्तु न किञ्चिद् वस्तुतः पश्यसि। स्वरूपात् त्वं सदा आत्मनि आत्मा इव प्रकाशसि, महामणिरिव, प्रकाशरश्मिरिव। वस्तुतः न पृथिव्यासनं अस्ति, न त्वं अस्मिन् रूपे; न पर्वता: ग्रामाः, न वयं अपि तत्र। पर्वतग्रामब्राह्मणस्य मण्डपे विश्वं राजश्रीरूपेण क्रीडारूपेण प्रकाशते। तत्र राजमण्डपः शोभायुक्तः, तस्य अन्तरिक्षे तव विश्वं विस्तारितम्। यत्र यत्र लोके, यत्र यत्र गृहे, यत्र वयम् स्थिताः—तत्र मण्डपस्य अन्तरिक्षं शुद्धं व्योम एव। तत्र मण्डपे न पृथिवी, न नगरी; न वनानि, न पर्वतसमूहः, न मेघः, न नदी, न समुद्रः। तत्र जनाः शून्ये स्वगृहे स्थिताः; ते जगत् न पश्यन्ति, न भूमिजान्, न पर्वतान्। यदि एवं, तर्हि देवी, कatham एते मम परिचारकाः अत्र मया सह? स्वात्मनि स्थिताः वा, आत्मनः अधीनाः वा? तत्र जगत् स्वप्नवत् दृश्यते; स्वप्ने नूतनपर्वता: न सन्ति। यथा आत्मनः सत्यम् सत्यम्, असत्यम् न सत्यम्, तद् कथय। इति एषा कथा, देवीभ्यः कृपया, ज्ञानस्य प्रसादेन, मोहस्य नाशेन, आत्मस्वरूपस्य प्रकाशेन, राज्ञः पूर्वजन्मस्मृतिः, संसारस्य मायारूपता, आत्मनः शुद्धचैतन्यत्वं च प्रकाशितम्।