इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः कश्चित् नृपतिः आसीत्, यस्य पद्मनयनः नाम कुन्दरथः, तस्य राज्यं दोषच्छायया आवृतम् आसीत्। तस्य पुत्रः चन्द्रमुखः भद्ररथः नाम्ना, भद्ररथस्य पुत्रः विश्वरथः, विश्वरथस्य पुत्रः बृहद्रथः। बृहद्रथस्य पुत्रः सिन्धुरथः, सिन्धुरथस्य पुत्रः शैलरथः, शैलरथस्य पुत्रः कामरथः, कामरथस्य पुत्रः महारथः। महारथस्य पुत्रः विष्णुरथः, विष्णुरथस्य पुत्रः कालरथः, कालरथस्य पुत्रः सूर्यरथः, सूर्यरथस्य पुत्रः नभोरथः। नभोरथस्य पुत्रः, पूर्णशुद्धतेजसा दीप्तः, अमृतपूर्णरथः, क्षीरसागरे पूर्णचन्द्रवत्, मम प्रभुः इह विराजते। सः विदुरथः नाम्ना प्रसिद्धः, पुण्यसमुच्चयात् उत्पन्नः, यस्य माता सुमित्रा गौर्याभा, यथा गुहः अन्यतः जातः। तस्य पिता दशवर्षे पुत्रं राज्ये स्थाप्य वनं गतः; तदनन्तरं सः धर्मेन राजसिंहासनं अधितिष्ठति। अद्य, शुभकर्मवृक्षस्य फलप्राप्तौ, युवां दीर्घकालं तपस्याः क्लेशैः पीडिते, दृश्येते। एवं भूमिपालः विदुरथः नाम्ना प्रसिद्धः; अद्य, भवतोः कृपया, सः परमशुद्धिं प्राप्तवान्। इत्युक्त्वा, राजा च मन्त्रिणः च मौनं आसाद्य, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रशिरसः, पद्मासनं भूमौ आसीनौ। राजन्, स्वपूर्वजन्म स्मृत्या विवेकेन स्मर—इति सरस्वती तस्य शिरसि हस्तं स्थापयित्वा उक्तवती। तदा, हृदयस्य अज्ञानतमः नष्टम्, ज्ञानस्पर्शात् हृदयकमलं पूर्णं विकसितम्। सः पूर्ववृत्तान्तं स्मृतवान्, यथा अन्तः सञ्चलनम्, अन्यदेहे एकाधिपत्यं, क्रीडाभिः सह। पूर्वजन्मवृत्तान्तं ज्ञानयत्नक्रीडया ज्ञात्वा, सः स्वकथासमुद्रे प्रवाहितः इव अभवत्। सः उवाच—हाहा, एष संसारः मायया विस्तारितः; देव्याः कृपया अहं इह तं विज्ञातवान्। देव्योः, किम् इदम्? केवलं एकः दिवसः मरणात् गतः? अद्य तु सप्ततिवर्षाणि इह गच्छन्ति। बहूनि कर्माणि स्मरामि, पितामहं स्मरामि, बाल्यं, यौवनं, मित्रसंगं च स्मरामि। राजन्, मरणमहामोहप्रमादात् ततः, तत्र लोके, सर्वम् तदेकक्षणे अभवत्। तस्मिन्नेव गृहे, वा अस्मिन्, यद्य वा जानासि, वा न जानासि, कथयामि—तस्य गृहे अन्तरिक्षं अत्र एव स्थितम्। पर्वतग्रामस्थस्य ब्राह्मणस्य गृहे राजसभाः, तस्य मध्ये इदं दृश्यते, तत्र तत्र जगद्गृहः। मम वरात् आत्मा ब्राह्मणगृहे स्थितः; तत्र एव तस्य राजासनं, तत्र तस्य स्वसभा। तस्मिन्नेव गृहे संसारचक्रं, तत्र स्वगृहं स्थितम्, धीमान् आरम्भे विलम्बितम्। तव मनसि, निर्मलाकाशवत्, इयं संसारमायाविभ्रमप्रतिभासना विस्तारिता। यथा मम जन्म इति कथ्यते, तथा इक्ष्वाकुवंशः अपि मम; एते मम नामानि, एते पूर्वजाः। अहं जातः, बालः अभवम्, दशवर्षे पिता संन्यासी भूत्वा वनं गतः, मां सिंहासने स्थाप्य। ततः सर्वदिशो विजित्य, राज्यं विघ्नरहितं कृत्वा, मन्त्रिभिः नागरिकैः सह भूमिं शासामि। यज्ञान् कृत्वा, धर्मं पालनं, प्रजापालनं च, सप्ततिवर्षाणि जीवनस्य गतानि। अद्य, शत्रुसैन्यं आगतम्, उग्ररूपम्; तान् युद्ध्य, गृहं पुनः प्राप्तवान्। एते देव्योः, गृहं आगत्य, पूजां करोमि; पूजिताः देवताः इच्छितवरं ददाति। एतेषां मध्ये, एका मम—सा ज्ञानं च पूर्वजन्मस्मृतिं ददाति; अत्र देवी हृदयकमलविकासं दत्तवती। अद्य अहं प्रयोजनं सिद्धं कृतवान्, नूतनः जातः, संशयहीनः; शान्तः, निर्वृतः, शुद्धसन्तोषे स्थितः। एषा तव मोहः, बहुव्यग्रः, विविधकर्मसुखान्वितः, अन्यान्यलोकान् भ्रमन्, विस्तारितः। पूर्वे मरणसमीपे यः क्षणः, तस्मिन्नेव हृदये स्वयमेव विवेकः उत्पन्नः। यथा जलप्रवाहः एकं जलवर्तुलं त्यक्त्वा अन्यं शीघ्रं प्रविशति, तथा चित्तप्रवाहः एकं चक्रं त्यक्त्वा अन्यं शीघ्रं गृह्णाति। यथा जलवर्तुलं अन्यैः मिश्रितं पुनः पुनः भ्रमति, तथा सृष्टिगौरवम् मिश्रामिश्रं कदाचित् वर्धते। मरणक्षणे विवेकः उपजायत; एष जालं, असत् स्वभावं, चित्तांशे सत्यमिव स्थितम्। यथा स्वप्नक्षणे शतवर्षपरम्परा गच्छति; यथा कल्पनासृष्टौ पुनः पुनः जन्ममरणम्—यथा गन्धर्वनगर्यां प्राकाराः सभाः गृहे च; यथा नौकायात्राविलासे वृक्षपर्वताः दृश्यन्ते—यथा स्वदेहधातुव्यत्यासे नगरपर्वताः नृत्यन्ति; यथा स्वप्ने स्वशिरच्छेदनं पश्यति— एवं, एषा बलवती माया, अनेकविभ्रान्तिरूपा, सर्वथा असत्याः; वस्तुतः न कदापि जातः, न कदापि मृतः।