राजा एकदा अप्सरसौ द्वयम् उपविशन्त्यौ द्वौ आसनयोः अपश्यत्, यथा द्वे चन्द्रमसी मेरुशिखरयोः समागत्य उदिते। क्षणं चिन्तयन्, विस्मितचित्तः राजा शय्यायाः उत्थाय स्थितः, यथा चक्रगदाधरः निद्रायाः उत्थाय भवति। सः मालया हारैः च शोभनवस्त्रैः यथायोग्यं योजयित्वा, पुष्पाणां पुञ्जम् आदाय, यथा नवोदितपुष्पसमूहः, तानि पुष्पाणि गृहीत्वा। भूमौ पद्मासनं संस्थाय, आसनस्थानस्य समीपे, स्वयम् वस्त्रं कटीतः अपसार्य, सः प्रणम्य एवं अब्रवीत्— "जयस्तु भवत्यो देव्या, यः चन्द्रमाः इव दीप्त्याः, जन्म, अस्थिरता, तापदोषनाशिनी, गर्जनप्रभया अन्तरबाह्यतमोहरणकर्त्री।" एवं उक्त्वा, पुष्पपुञ्जं तयोः पादयोः न्यस्य, यथा पुष्पितवृक्षः तीरे द्वे पद्मे पद्मानि अर्पयति। ततः, राजस्य जन्मकथायाः कथनार्थं, देवी सरस्वती स्वेच्छया समीपस्थितं मन्त्रिणं जागरयामास। जागृतः सः अप्सरसौ द्वयम् अपश्यत्, पुष्पपुञ्जं समार्प्य, तयोः पादयोः न्यस्य, तयोः पुरतः प्रविश्य, प्रणम्य स्थितः। देवी अब्रवीत्— "राजन्, त्वं कः? कस्य पुत्रः? कदा अत्र जातः?" इति श्रुत्वा मन्त्रिणा उत्तरं दत्तम्— "देव्या, भवत्योः अनुग्रहेण अहं यथार्थं वक्तुं समर्थः अस्मि; तस्मात् शृणुताः, स्वामिनः जन्मवृत्तान्तं कथयामि।" "इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः एकः राजा आसीत्, यस्य नेत्रे पद्मसमानौ, नाम कुन्दरथः, यस्य राज्यं दोषच्छायया आच्छादितम्। तस्य पुत्रः चन्द्रमुखः भद्ररथः; भद्ररथस्य पुत्रः विश्वरथः; विश्वरथस्य पुत्रः बृहद्रथः। बृहद्रथस्य पुत्रः सिन्धुरथः; सिन्धुरथस्य पुत्रः शैलरथः; शैलरथस्य पुत्रः कामरथः; कामरथस्य पुत्रः महारथः। महारथस्य पुत्रः विष्णुरथः; विष्णुरथस्य पुत्रः कालरथः; कालरथस्य पुत्रः सूर्यरथः; सूर्यरथस्य पुत्रः नभोरथः।" "एषः मम स्वामी नभोरथस्य पुत्रः, पूर्णशुद्धिप्रभः, तस्य रथः अमृतपूर्णः, यथा क्षीरसागरस्थः चन्द्रः। सः विदुरथः नाम्ना विख्यातः, महान्पुण्यसम्बन्धात् जातः, मातुः सुमित्रायाः, या गौरीसमानवर्णा; यथा गुहः अन्यतः जातः। तस्य पितरः, दशवर्षे पुत्रे, राज्यं दत्त्वा वनं गतः; तस्मात् कालात्, सः धर्मेन राजसिंहासनं पालयति।" "अद्य, शुभकर्मवृक्षस्य फलप्राप्तौ, भवत्योः, या दीर्घकालं तपक्लेशैः पीडिते, दृश्येते। अतः, एषः भूमिपः विदुरथः नाम्ना विख्यातः; अद्य, भवत्योः अनुग्रहेण, सः परमशुद्धिं प्राप्तः।" एवं उक्त्वा, राजा च मन्त्रिणः मौनं स्थित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रशीर्षौ, भूमौ पद्मासने उपविशताम्। देवी सरस्वती राजानं स्पृष्ट्वा, "राजन्, स्वं पूर्वजन्म स्मर स्वविवेकतः," इति उक्तवती। ततः, हृदयस्य अज्ञानतमः नष्टम्, ज्ञानस्पर्शात् हृदयं पूर्णं प्रस्फुटितम्। सः पूर्ववृत्तान्तं स्मरत्, यथा तानि अन्तः सञ्चलन्ति; अन्यदेहे एकाधिपत्यम्, क्रीडाप्रवृत्तिसहितम्। पूर्वस्मिन्सत्त्वे ज्ञानक्रीडया प्रयत्नेन प्रकटितं जानित्वा, सः आत्मकथायाः सागरे यथा प्रवाहितः अभवत्। सः अब्रवीत्— "हन्त, संसारः मायया व्याप्यते; देव्या अनुग्रहेण अहं अत्र तं बोधितवान्।" "देव्या, किमिदम्? केवलं एकः दिवसः मृत्युः पश्चात् गतः वा? अद्य तु, सप्ततिवर्षाणि जीवनस्य अत्र गतानि।" "अहं अनेकानि कृत्यानि स्मरामि, पितामहं स्मरामि, बाल्यं, यौवनं, मित्रमण्डलं, बान्धवांश्च स्मरामि।" राजन्, मृत्युमोहमूर्च्छायाः क्षणात्, तस्मिन्यत्र लोके, सर्वं तत्रैव क्षणमात्रे सञ्जातम्। तस्मिन्गृहे वा अस्मिन्वा—यद्वा ज्ञातं न वा, वक्ष्यामि—तस्य गृहस्य अन्तरिक्षं अत्रैव स्थितम्। पर्वतग्रामस्थस्य ब्राह्मणस्य गृहे राजसभास्ति; तस्याम् एषः दृश्यते, तस्यां च जगद्गृहः। मम वरात्, तव आत्मा ब्राह्मणगृहे स्थितः; तत्रैव तस्य राजासनं, तत्रैव तस्य सभाऽस्ति। तस्मिन्गृहे एव संसारमण्डलं, तत्र तव गृहं, यथासंभवम् आरम्भे विलम्बितम्। तव मनसि, निर्मलाकाशसमानि, संसारविपर्यासः प्रसारितः। यथा मम जन्ममिति कथ्यते, तथा इक्ष्वाकुवंशः मम; एते मम नामानि, एते पूर्वजाः। अहं जातः, बालः अभवम्, दशवर्षे पितरः संन्यासी भूत्वा, ममाभिषेकं कृत्वा वनं गतः। ततः सर्वदिग्विजयं कृत्वा, विघ्नरहितं राज्यं स्थापयित्वा, मन्त्रिभिः प्रजाभिः सह भूमिं पालयामि। यज्ञानुष्ठानं धर्मपालनं च, प्रजापालनं कृत्वा, सप्ततिवर्षाणि जीवनस्य गतानि। इदानीं शत्रुसैन्यं आगतम्, तीक्ष्णरूपम्; तान् संग्राम्य, पुनः गृहं आगतः। एतयोः देव्योः, गृहं आगत्य, पूजयामि; पूजिताः देवताः कामान् ददाति। एतयोः एका मम—सा ज्ञानं च पूर्वजन्मस्मृतिं ददाति; अत्र, देवी हृदयपद्मस्य प्रस्फुटनं दत्तवती। इति, यथाक्रमं, राजस्य अपूर्ववृत्तान्तः, देवीसरस्वत्याः अनुग्रहेण, मन्त्रिणः कथनं च, सर्वं सुस्पष्टं, श्रद्धया, सौम्यतया च, संप्रकाशितम्।