यथा जलवर्तुलं केवलं जलमेव, न तु पृथग्वस्तु, तथा दृश्यं केवलं प्रतित्या वर्तते, न तु स्वातन्त्र्येण किञ्चनास्ति। चेतन्यस्य व्योम्नि, भूताकाशे, यत्किञ्चिद् दृश्यते, तत् मणौ प्रतिबिम्बवत् प्रकाशते; स एष लोकः स्वात्ममणेरिव नानारूपेण विभाति, नभसि मेघ इव। ‘लोक’ इति शब्दः मम बोधे एव विद्यते, स एव परमार्थः; त्वद्बोधे तु ‘त्वं’ वा ‘अहं’ वा नास्तीत्येव। तस्मात्, हे निष्पाप, लीला च सरस्वती च, आकाशरूपेण सर्वत्र व्याप्य, सर्वव्यापिनः परात्मनः स्वरूपेण, विघ्नरहिते स्थिते। यत्र यदा वा, तस्मिन्नाकाशे, यथा यच्छन्ति, तदा तत्रैव स्वयम् आविर्भवन्ति, तेनैव तं गृहं प्रविश्य तत्रैव निवसन्ति। सर्वत्र चेतन्यस्य व्योमोत्पत्तिः; तत्रैव प्रत्यक्षं, चिन्तनं, स्मरणं, विस्तारश्च। एष एवात्र दिव्यः शरीरः, यः कदापि न बाध्यते—कथं, केन, कस्य वा बाध्यः स्यात्? तयोः देव्योः प्रविशन्त्योः, स कमलमन्दिरं प्रादुरभूत्, निर्मलान्तरं, द्विचन्द्रोदयप्रभया विराजितम्। सौम्यं, निष्कल्मषं, सुरभि, मृदुवातसंपूर्णं; तस्य प्रभावेन, यत्र राजानः शय्यायां युद्धभूमौ तिष्ठन्ति, स क्षेत्रोऽपि रूपान्तरमिव प्राप्तः। सा सौभाग्यसुखोद्यानवत्, व्याधिदुःखरहितं, वसन्तविपिनं, प्रभातपद्मं चाभवत्। तयोः शरीरात् प्रवहद्भिः शीतलचन्द्रांशुप्रभाभिः, स राजा प्रमुदितः, अमृताभिषिक्तराज इव जागरितः। स द्वे अप्सरसे, द्वौ आसने उपविष्टे, मेरुद्विशिखयोः समागते द्विचन्द्राविव, दृष्टवान्। किञ्चित् क्षणं चिन्तयन्, विस्मितचित्तः, स राजा शय्यायाः उत्थाय, चक्रगदाधर इव स्वप्नात् उत्थितः। स स्वमाल्यहारवसनानि सम्यक् संधाय, पुष्पगुच्छं नवविकसितमिव गृहीत्वा, भूमौ पद्मासनं कृत्वा, आसनसंनिधौ, कटीवस्त्रं स्वयमेवापोह्य, प्रणम्य, इदं वचनमुवाच— “जयस्तु वः, हे देव्यौ, शशिधवलवपुषी, जन्मजराज्वरदोषनाशिनी, अन्तरबहिस्तमःप्रणाशकनिनादप्रकाशिनी।” एवं ताभ्यां समभाष्य, स पुष्पगुच्छं तयोः पादयोः न्यवेशयत्, यथा सरित्कूलस्थः पुष्पवनः द्विपद्मयोः कमलान् समर्पयेत्। ततः, राजनोत्पत्तिकथायै, सरस्वती देवी स्वेच्छया, समीपस्थितमन्त्रिणं प्रबोधयामास। स जागरितः, ताभ्यां द्वाभ्यामप्सरसोः दृष्ट्वा, कुसुमगुच्छं ससन्मानं समर्प्य, तयोः पादयोः न्यस्य, प्रविश्य, प्रणम्य, ताभ्यामग्रे तस्थौ। देवी उवाच—“राजन्, त्वं कः? कस्य पुत्रः? कदा चात्र जातः?” इति श्रुत्वा, मन्त्रिणा प्रत्युक्तम्— “देव्यौ, भवत्योः प्रसादात् अहं सम्यक् वक्तुमर्हामि; तस्मात्, शृणुतां, स्वामिनः जन्मकथां वर्णयामि।” “इक्ष्वाकुवंशसमुत्पन्नः कश्चन राजा, पद्मलोचनः, कुण्डरथो नाम, यस्य राज्यं दोषच्छायया आच्छन्नम्। तस्य पुत्रः सोममुखः भद्ररथः; भद्ररथस्य पुत्रः विष्वरथः; विष्वरथस्य पुत्रः बृहद्रथः। बृहद्रथस्य पुत्रः सिन्धुरथः; सिन्धुरथस्य पुत्रः शैलरथः; शैलरथस्य पुत्रः कामरथः; कामरथस्य पुत्रः महारथः। महारथस्य पुत्रः विष्णुरथः; विष्णुरथस्य पुत्रः कालरथः; कालरथस्य पुत्रः सूर्यरथः; सूर्यरथस्य पुत्रः नभोरथः। एष मे स्वामी नभोरथस्य पुत्रः, पूर्णनिर्मलतेजसा युक्तः, तस्य रथोऽमृतपूरितः, क्षीरसिन्धौ चन्द्र इव। स विदुरथो नाम, पुण्यसंचयसमुत्पन्नः, सुमित्रायां जाता, या गौर्यः सदृशी, यथा गुहोऽन्यत्र जातः। तस्य पितरौ दशवर्षे राज्यं दत्त्वा, वनं गतौ; तस्मात् कालात् आरभ्य, स धर्मेण राज्यं पालयति। अद्य, पुण्यवृक्षस्य फलप्राप्तौ, यूयं द्वे रान्यौ, याः दीर्घकालं तपदुःखैः क्लिष्टे, दृश्येते। एवं, एष भूमिपालो विदुरथः इति प्रसिद्धः; अद्य भवत्योः प्रसादेन, स परमशुद्धिं प्राप्तः।” एवं उक्त्वा, राजा मन्त्रिणा च, मौनं स्थित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, शिरसि नम्रं, भूमौ पद्मासनं आसाद्य, उपविश्य। तदा, सरस्वत्या, “राजन्, स्वयमेव विवेकपूर्वकं पूर्वजन्मस्मृतिं कुरु” इत्युक्त्वा, तस्य शिरसि हस्तं न्यधात्। ततः, तस्य हृदि अज्ञानतमः निवृत्तम्; ज्ञानस्पर्शात् हृदयपद्मं सम्यक् विकसितम्। स स्वपूर्वकृत्यानि स्मरति, यथा तानि अन्तः सञ्चलन्ति इव; अन्यशरीरे एकाधिपत्यं, क्रीडारूपकर्मसु सहितम्। ज्ञानप्रयत्नक्रीडया पूर्वजन्मकथां विज्ञाय, स स्वकथासिन्धौ निमग्न इव जातः। स उवाच—“हा, एष संसारः मायया व्याप्यते; देव्योः प्रसादेन, अहं तं ह्यत्रावेदम्। किं एतत्? मरणात् केवलं एकः दिवसः गतः इति मन्ये, किन्तु अद्य सप्ततिः वर्षाणि अत्र गच्छन्ति। बहूनि कर्माणि स्मरामि, पितामहमपि स्मरामि, बाल्यं, यौवनं, बान्धवसङ्गं च स्मरामि।” देव्या उक्तम्—“राजन्, मरणमोहमूर्च्छानन्तरं, तस्मिन्नपि लोके, सर्वमेतत् क्षण एव जातम्।” तस्मिन्नेव गृहे, अथवा अस्मिन्, त्वया ज्ञायते वा न वा, अहं वदामि—तस्य गृहस्य अन्तराकाशः अत्रैव स्थित इति कथ्यते। पर्वतग्रामस्थितस्य ब्राह्मणगृहस्य मध्ये, तत्र राजसभा, तत्रैवेदं दृश्यते, तत्र चास्मिन्नपि, लोकरूपं गृहं प्रवर्तते। एवं, भगवत्याः सरस्वत्याः कृपया, लीला च, सर्वं तद्वैचित्र्यं तत्रैव प्रकाशते, यथा दृश्यस्य स्वातन्त्र्यं नास्ति, केवलं चेतन्यप्रतिबिम्बरूपं सर्वं प्रवर्तते।