यथा यत्र जीवाः अद्य अस्ति, तेषां जन्ममृत्युचक्रे स्मृतिः मोक्षाभावात् अत्र कारणं भवति। मृत्युमोहान्ते जीवः यदा अन्तः जागर्ति इव दृश्यते, तदा अपि अजातः एव तिष्ठति; एषा प्राथमिकावस्था इति कथ्यते। सा एव आकाशः, सा एव आद्यप्रकृतिः, सा एव अव्यक्तं—जडचैतन्यात्मकं; एषा संसारविस्मृतिप्रक्रमः जगत्सम्भवसमये। यदा तद् महत्त्वं जागरूकत्वे प्रवृत्तं भवति, जागरूकं च भवति, तदा तस्मादाकाशात् सूक्ष्मतत्त्वानि, दिशः, कालः, क्रिया, सत्त्वं च उत्पद्यन्ते। सा एव अविभक्तावस्था, अजागरूकत्वे पञ्चेन्द्रियाणि भवति; जागरूकत्वे देहः भवति—एषा सूक्ष्मशरीरः इति प्रसिद्धः। दीर्घकालसञ्चितवासनाभिः कल्पनापूरितः एषः सूक्ष्मशरीरः तदनन्तरं स्थूलशरीरबुद्धिं गृह्णाति—एवमेतत् सर्वेषां भवति। यदा जीवः मृत्युकाले तिष्ठति, तदा क्षणेन सर्वं जगदनुभवम् यथावत् साक्षात्करोति। आकाशेनैव, 'अहं जगदस्मि' इति स्पष्टमाया अनुभवति; जीवः आकाशस्वरूपः आकाशरूपात्मा इव जातः दृश्यते। नगराणि, ग्रामाणि, पर्वताः, सूर्यः, तारागणाः—सर्वे वृद्धत्वमृत्युदुर्बलतारोगक्लेशगुहाभिः पूर्णाः। सत्-असत्, स्थूल-सूक्ष्म, चल-अचल, पर्वतभूमिनद्यः, दिशः, दिनरात्रयः, कल्पोद्भवापायः—एतेषां प्रवाहे। 'अयं पितृजातः, अयं कुलोत्पन्नः, एषा माताः, एषं मम धनम्' इति दृढनिश्चयः, तथा प्रवृत्तिः। 'एतत् पुण्यं, एतत् पापं' इति, 'मम' इति कल्पनाः; हृदि क्रीडनं—'अहं बालः, अधुना युवाः' इति चिन्तनैः। एवं प्रत्येकस्य संसारझाडः उत्पद्यते, तारपुष्पैः विकसन्, कम्पितपत्रैः मेघसदृशः। मनुष्यपशुगणैः, देवदानवपक्षिभिः सह विचरन्, विश्वपुष्परजसा पूर्णः, मायामोहगहनमण्डपैः घनः। समुद्रकमलतालैः, मेरुपर्वतादिशिखरैः तुषारसदृशैः, मनःकमलबीजमध्ये अनुभवाङ्कुरः गुह्यः। यत्र यत्र जीवः मृत्युम् उपगच्छति, तत्र क्षणेन एवं पश्यति; यत्र यत्र जगदण्डम् उद्भवति, तत्र तत्र पुनः पुनः। असंख्य ब्रह्मरुद्रिन्द्रमरुत्विष्णुसूर्याः, मेरुसागरद्वीपजगत् सहिताः दृष्टाः, गता अपि। एतानि दर्शनानि गतानि, गमिष्यन्ति, गच्छन्ति च, अविनष्टे सत्तायाम्; ब्रह्मसमृद्धानि गणयितुं कः समर्थः? एवं, एषः जगद्व्यवहारः तु विचारातिरिक्तः नास्ति; विचारः अपि केवलम् आकाशः—एतत् चिन्तय। यः चैतन्यआकाशः, स एव परमः; विचारः अपि चैतन्यआकाशः—स एव उत्तमावस्था। यथा प्रवाहः जलमेव, पृथग्वस्तु न भवति, तथा दृश्यं केवलं अनुभूत्याः, न स्वतन्त्रं वस्तु। चैतन्यस्य आकाशे, भूतानां आकाशे, यद् दृश्यते, तत् मणौ प्रतिबिम्बवत्; स जगत् आत्मरत्नमणिसदृशं, आकाशे मेघवत् प्रकाशते। 'जगत्' शब्दः केवलं मम बोधे अस्ति; स एव परमावस्था। तव बोधे, 'त्वम्' वा 'अहम्' वा शब्दः नास्ति। तस्मात्, हे निष्पापे, लीलासरस्वत्यौ आकाशरूपेण सर्वत्र, निर्बाधे, सर्वव्यापिनि परमात्मनि स्थिते। यत्र यत्र, यदा यदा, तस्मिन् आकाशे इच्छया ताः प्रकटयन्ति; तेन तद् गृहं प्रविश्य तत्र स्थिता भवति। सर्वत्र चैतन्यआकाशः उद्भवति; तत्र अनुभूति, विचारः, स्मरणम्, विस्तारः च। एषः अत्र अलौकिकशरीरः—न बाध्यते; कथं, केन, कथं च बाध्येत इति वद। यदा ते देव्यः प्रविष्टाः, तदा तद् पद्मगृहं प्रकटितम्, शुद्धान्तः, द्विचन्द्रोदयप्रभया शोभितम्। सौम्यं, निर्मलम्, सुरभि, मृदुस्निग्धवातयुक्तम्; तस्य प्रभावेन, यत्र राजानः शय्यायां तिष्ठन्ति, युद्धभूमिः अपि रूपान्तरितम्। स तु सौभाग्यसुखोपवनसदृशः, रोगवेदनारहितः, वसन्तविकसितवनः, प्रातःकमलविकासवत्। तयोः शरीरप्रभास्रोतः शीतचन्द्रिकासदृशः, राजा हृष्टः जागृतः, इव अमृताभिषिक्तः। द्वे अप्सरः द्वयासनस्थे, मेरुद्विशिखरयोः द्विचन्द्रयोः संलिन्ने इव दृष्ट्वा। क्षणं चिन्तयन्, राजा विस्मितचित्तः शय्यायाः उत्थाय, चक्रगदाधरः निद्रातः उत्थितः इव। माल्यारत्नवस्त्राणि सम्यक् विधाय, ससुमितमञ्जरीं गृह्णाति, नवविकसितपुष्पगुच्छवत्। भूमौ पद्मासनस्थः, आसनसमीपे, कटपटं स्वयम् आकृष्य, प्रणम्य एवं वदति। "जयन्ति भवत्यौ, सोमप्रभे, जन्मवृद्धितापदोषनाशिनी, आभ्यन्तरबाह्यतमःनिवारकनिनाददीप्ते।" एवं उक्त्वा, पुष्पमञ्जरीं तयोः पादयोः स्थापयति, इव पुष्पवृक्षः तीरस्थलोभ्ये द्विपद्मयोः कमलानि अर्पयति। ततः राजजन्मकथनाय लीलायै, देवी सरस्वती स्वेच्छया समीपस्थितमन्त्रिणं जागरयति। जागृतः सः द्वे अप्सरः दृष्ट्वा, पुष्पमञ्जरीं अर्प्य, पादयोः स्थापयित्वा, नमस्कृत्य समीपस्थः तिष्ठति। देवी वदति—"राजन्, त्वं कः, कस्य पुत्रः, कदा अत्र जातः?" इति। ततः मन्त्री उक्तम् श्रुत्वा प्रत्यवदत्। "देव्यौ, भवद्भ्यां कृपया अहम् अत्र स्पष्टं वक्तुं समर्थः; तस्मात् शृणुतं, स्वामिनः जन्मवृत्तान्तं कथयामि।