राघव, मन इदं किं वा न वा? कथं स्यात् तथा, कथं वा रूपाण्यस्मात् मनसो जायन्ते वा न वा, किमाशु, इति चिन्त्यते। प्रतिमनसं हि, एषा एव शक्तिः दृश्यरूपनिर्माणे; पृथक् पृथक् मनसां, पृथग्भूताः जगन्मायायाः प्रपञ्चाः समुत्पद्यन्ते। क्षणमात्रं युगान्तं वा, लोकसंघातात्, तानि समुत्पद्यन्ते च लीयन्ते च; कस्यचित् निमेषे, कस्यचित् युगे—एषा अनुक्रमणिका शृणु। मरणानन्तरं वा महामोहात्, एषा अवस्था शीघ्रं वा शनैः वा उदेति—शृणु पुनः अनुक्रमम्। मृत्य्वाद्यवस्थायाः मूढता प्रत्येकस्य पृथक् अनुभवः; एषा एव पन्था महाप्रलयस्य, विद्वन्। ततोऽनन्तरं, यथास्वप्नकल्पनाविपर्यासचेष्टाः, प्रत्येकः पृथक् सृष्टिं प्रवर्तयति। महाप्रलयनिशान्ते, चैतन्यरूपः मनोमयः परमात्मा, इमं जगत् प्रकाशयति; तथा मृत्यूनन्तरं प्रत्येकः स्वयमेव सृष्टिं करोति। मृत्यूनन्तरं सृष्टिः स्मृतिरूपेण अनुभवः; परमात्मापि तथा—न हि जगत् कारणं विना उदेति। राघव, महाप्रलयकाले, विष्णुशिवादयः सर्वे मुक्ताः शरीररहिताः; तत्र स्मृतिः कथं स्यात्? यस्य आत्मा जागरितः, स एव नित्यमुक्तः; ब्रह्मादयः शरीररहिताः कथं न स्युर्मुक्ताः? ये जीवाः अद्य सन्ति, तेषां जन्ममरणचक्रे स्मृतिः कारणं—मुक्त्यभावात्। यदा जीवः मृत्युमूर्च्छान्ते अन्तः प्रविभिद्य जाग्रति, न पूर्णतया जाग्रतः, सा प्रथमा अवस्था कथ्यते। सा एव आकाशः, सा प्रकृतिः, सा अव्यक्ता, जडचैतन्यमयी; एषा सृष्ट्युत्पत्तौ संसरणविस्मरणानुक्रमः। यदा तद् महत्तत्त्वं जागरणाभिमुखं स्यात्, जाग्रति च, तदा तस्मादाकाशात् सूक्ष्मभूतानि, दिशः, कालः, क्रिया, भावः, इत्यादयः उद्भवन्ति। अविभक्तावस्थायाम्, अनुत्थिते, पंचेन्द्रियाणि सन्ति; जाग्रिते, तदेव शरीररूपं भवति—एषः सूक्ष्मशरीरः। दीर्घकालारोपितसंस्कारैः, कल्पनापूरितः, अयं सूक्ष्मशरीरः स्थूलशरीराभासं गृह्णाति—युष्माकं यथैवम्। यदा जीवः मृत्युकाले, स क्षणेन सर्वं विश्वानुभवं तत्रैव पश्यति। आकाशमात्रेण, स्फुटमायाम् अनुभवति—"अहं विश्वमस्मि"—आकाशस्वरूपः जीवः, आकाशात्मना जात इव दृश्यते। नगराणि, ग्रामाः, पर्वताः, सूर्यः, तारागणः, सर्वे, जरामरणदैन्यरोगदुःखगुहाभिः पूरिताः; भावाभाववेगेन, स्थूलसूक्ष्मैः, चलाचलैः, पर्वतभूमिनद्यादिभिः, दिशादिवासररात्रैः, कल्पोत्पत्तिनाशैः च सह। "अस्मात् पितुः जातः, अस्मिन्कुले, एषा माता, एष मे धनम्" इति दृढनिश्चयः, तद्भावोत्पत्तिः; "एष पुण्यम्, एष पापम्" इति, "मम" इति कल्पनाः; हृदि क्रीडन्ति—"अहम् बालः, अधुना तरुणः" इति च। एवं, प्रतियोनौ, संसारझाटिलता उदेति, तारा-पुष्पसंपुष्पिता, चलद्भृङ्गारुणमेखलया। नरपशुपक्षिसंघैः चरन्ती, देवदानवपक्षिभिः सह; लोकपुष्परजस्संकुला, मायामोहवाटिका घनत्वेन। सागरपद्मह्रदैः पूरिता, मेरुपर्वतशिखराणि कणिकावत्, मनःपद्मबीजे अनुभवांकुरः निहितः। यत्र यत्र जीवो म्रियते, तत्रैव क्षणेन एवं पश्यति; प्रत्येकब्रह्माण्डोत्पत्तौ, पुनः पुनः स एव अनुभवः। अनेकब्रह्मरुद्रेन्द्रमरुद्विष्णुसूर्याः, मेरुसागरद्वीपलोकैः सह, दृष्टाः गताः। एते दृश्याः गताः, गच्छन्ति, गमिष्यन्ति च, अविनाशिनि सत्यम्; को गणयितुं शक्नुयात् ये ब्रह्मणाप्यलंकृताः? एवं, अयं भित्तिमयः विश्वः नास्त्येव विचारविनाऽन्यः; विचारोऽपि केवलम् आकाशः—इदानीं तत्त्वं विचिन्तय। यद् चैतन्याख्यम् आकाशं तत् परं स्मृतम्; विचारोऽपि चैतन्याख्यं, तदेव परं पदम्। यथा चक्रवातः केवलं जलं, न पृथग्द्रव्यं, तथा दृश्यं केवलं प्रतीयमानम्, न स्वतन्त्रसत्तया। चैतन्यगगने, भूताकाशे, यद् दृश्यते, तत् मणौ प्रतिबिम्बवद्; तद् विश्वं आत्ममणिमणिवर्णं, गगनमेघवद् शोभते। "जगत्" इति शब्दः केवलं मम विज्ञानसंबन्धेन अस्ति—स एव परं पदम्; तव विज्ञानसंबन्धेन तु, "त्वम्" वा "अहम्" इति शब्दः नास्ति। अतः, निष्पाप, लीलासरस्वत्यौ, आकाशरूपेण, सर्वत्र, निर्बाधं, सर्वव्यापिनः परमात्मनः, स्थिते। यत्र यत्र, यदा यदा, तस्मिन्नाकाशे, यथाकामं, तौ स्वयम् आविर्भवतः—ततः गृहं प्रविश्य तत्रैव तिष्ठतः। सर्वत्र, चैतन्यगगनं उदेति; तत्र प्रत्यक्षविचारस्मरणविस्ताराः सन्ति। एषः अत्र ऐश्वर्यशरीरः, यः न बाध्यते—कथं, केन, कदा, किम् प्रकारेण बाधः स्यात्? यदा तौ देव्यौ प्रविष्टे, तदा तद् पद्मगृहं प्रादुरभवत्—शुद्धान्तःपुरं, द्विचन्द्रोदयोज्ज्वलम्। सौम्यं, निर्मलं, सुरभि, स्निग्धमन्दपवनयुक्तम्; तस्य प्रभावात्, युद्धभूमिः यत्र नृपाः शयिता, तत्रैव रूपान्तरेण बभूव। सौभाग्यसुखोपवनमिव, व्याधिदुःखरहितम्, वसन्तकुसुमवनमिव, प्रातः पद्मवद् विकसत्। तयोः शरीरेभ्यः शीतलचन्द्रकान्तिस्रोतसां प्रभावेण, स राजा प्रमुदितः, प्रबुद्धश्च, अमृताभिषिक्त इव।