स एव तु, यस्य यथा मन्यते, तस्य सविता चास्तमयो वा तस्मिन्नेव सञ्जायते। सृष्ट्यादौ प्रकृतेः सम्पद्येते, पश्चाद् द्वैताद्वैतचिन्तनात् समुत्पद्येते। विद्धि, चेतः-आकाशं, चैतन्य-आकाशं, तृतीयं च भौतिक-आकाशं—एते सर्वे अपृथग्भावात् एकमेव सन्ति। एष मनोदेहः सर्वत्र व्याप्य एवोत्पद्यते, यथा अनुभवकाङ्क्षया समुत्थितः, तथा अनुभवेनैव प्रकटितः। सः रजःकणान्तः स्थित्वा, व्योम्नः विवरं प्राप्य, बीजकोषेषु लीयते, तदा कोप्यङ्कुरे रसेन भवति। आपस्य वेगेन प्रकट्यते, शिलायाः हृदि नृत्यति, मेघरूपेण सिञ्चति, शिलारूपेण स्थिरो भवति। स्वेच्छया व्योम्नि सञ्चरति, पर्वतानां कुक्षिषु अपि; अनन्त-आकाशरूपं धारयति, तदनन्तरं सूक्ष्माणोः रूपं गृह्णाति। एष एव महापर्वतानां आधारः भवति, व्योमशिरः स्थाणुः, अन्तर्बहिश्च देहस्य धारयिता, विविधानां रूपाणां अंकुरः। आकाशरूपं भूत्वा, कोटिकमल-समुदायान् धारयति, स्वात्मसमुद्रवत् एकमेव, अनन्तवर्त्मनि निमग्नः। एष मनोदेहः, यस्य चेतना नोत्थिता, सृष्ट्यादौ आकाशवत् विस्तीर्णः; महान् भूत्वा जानाति, स्वस्वरूपं प्राप्य तिष्ठति। यस्यान्तः सलिलभावो मिथ्या एव, तु बोधेन प्रकटते, यथा स्वप्ने पुरुषः मन्यते—"अहं वन्ध्यापुत्रः" इति। किमेतन्मनः, उत न? कथं तद्भवति, कथं वा रूपाणि तस्मात् जायन्ते, वा न जायन्ते, क्षणमात्रेण? प्रतिमनः एव एषा शक्तिः रूपकल्पनायाः; पृथक् पृथक् मनसां, पृथग्भूतं विश्वमायाभ्रमः प्रकटते। क्षणमात्रेण वा कल्पान्तेन, लोकसमूहः जायते च लीयते च; कस्यचित् निमेषे, अन्यस्य युगे—इमं क्रमं शृणु। मृत्युनन्तरं वा महामोहात्, एषा अवस्था जायते; शीघ्रं वा शनैः प्रकटते—क्रमेण शृणु। मृत्य्वाद्यवस्थारूपं मोहं प्रतियेकं अनुभवति; एषा महाप्रलयस्य पन्था इति विद्धि, विप्र। ततः, प्रतिव्यक्तिं पृथग्भूतां सृष्टिं प्रकटयति, यथा स्वाभाविकस्वप्न-कल्पना-मोहगमनानि। महाप्रलयरात्रेः अन्ते, यः आत्मा मनोमयः, सः विश्वं प्रकटयति; तथा मृत्युनन्तरं प्रतिव्यक्तिं पृथक् प्रकटयति। मृत्युनन्तरं सृष्टिः स्मृतिरूपेण अनुभवते; एवं विश्वात्मा अपि अनुभवति—अतः जगत् न निरपेक्षम् उत्पद्यते। राम, महाप्रलयसमये, विष्णु-शिवादयः सर्वे देहत्यागं मोक्षं प्राप्नुवन्ति; तत्र स्मृतिः कथं स्यात्? यः स्वात्मा जागरितः, सः नूनं मुक्तः; ब्रह्मादयः देहत्यागिनः कथं न मुक्ताः स्युः? ये जीवाः इह सन्ति, तेषां मृत्युः-प्रत्यागमनचक्रे स्मृतिः कारणं भवति, मोक्षाभावात्। यदा जीवः मृत्युमोहान्ते अन्तः जाग्रति इव, परन्तु न जाग्रति, सा अवस्था आद्यावस्था कथ्यते। सा एव आकाशः, सा एव प्रकृतिः, सा एव अव्यक्तं, जडचैतन्यरूपा; एषः संसारारम्भे विस्मरणस्य च क्रमः। यदा स महत्त्वत्त्वं जागरणाय प्रवृत्तं जाग्रति, तदा तस्मादाकाशात् सूक्ष्मभूतानि, दिशः, कालः, क्रियाः, सत्त्वं, इत्यादयः उत्पद्यन्ते। सा एव अव्यक्तावस्था, अजाग्रतिः, पञ्चेन्द्रियाणि भवति; सा एव जाग्रतिः, शरीरं भवति—एषा सूक्ष्मशरीररूपा। दीर्घकालसञ्चितवासनया, कल्पनया पूरितः, एषः सूक्ष्मशरीरः स्थूलशरीरबुद्धिं गृह्णाति—एवं भवति सर्वेषां। यदा जीवः मृत्युकाले, तदा सः क्षणेन सर्वं विश्वानुभवम् यथार्थं पश्यति। आकाशेनैव, सः स्फुटमायामनुभवति—"अहं विश्वमस्मि" इति; आकाशस्वरूपः जीवः, आकाशमयात्मरूपेण जायते इव। नगराणि, ग्रामाः, पर्वताः, आदित्याः, नक्षत्रसमूहः, वृद्धत्व-मरण-दौर्बल्य-रोग-शोकगुहाभिः पूरिताः— सत्त्वासत्त्ववेगेन, स्थूलसूक्ष्मरूपेण, चलाचलरूपेण, पर्वत-भूमि-नदी-देश-दिन-रात्रि-युगोदयास्तमयैः सह— "अहं अस्य पितरः, अस्मिन्सन्ताने जातः; एषा माता, एष मे धनम्" इत्यादि वृत्तिसमुत्पत्त्या— "एष पुण्यम्, एष पापम्" इत्यादि ममत्वकल्पनया, हृदि क्रीडति—"अहम् बालः, अधुना युवाः" इत्यादि चिन्तया— एवं प्रतिव्यक्तिं संसारझटिति समुत्पद्यते, तारकपुष्पैः स्फुटितं, मेघच्छायापत्रैः कम्पितम्। नरपशुसमूहैः सह विचरति, देवदानवपक्षिभिः सह; लोकरेणुकणैः पूरितं, मायामोहकुञ्जगहनम्। समुद्रकमलिन्याः पूरितं, मेरुपर्वतशिखराणि लघुकणवत्, मनःकमलबीजे अनुभवाङ्कुरः सुप्तः। यत्र यत्र जीवः मृत्युमुपैति, तत्रैव क्षणेन एवं पश्यति; यत्र यत्र विश्वाण्डं जायते, तत्रैव इदं पुनः पुनः। अनन्तकोटिब्रह्मरुद्रिन्द्रमरुद्विष्ण्वादित्याः, मेरुसागरद्वीपविश्वैः सह, दृष्टाः गताः च। एते दृश्याः गताः, गमिष्यन्ति, गच्छन्ति च, अविनश्यति सत्यम्; केन गणनीयाः ये ब्रह्मणोऽनुग्रहीताः? एवं, एषा भित्तिमयी सृष्टिः वस्तुतः चिन्तनात् पृथक् नास्ति; चिन्तनं च आकाशमात्रं, अतः तद्विचारय। यद् चैतन्य-आकाशः, स एव परः; चिन्तनं अपि चैतन्य-आकाशः, तदेव परं पदम्।