निष्पाप राम, यस्य मनः देहत्वबुद्ध्या मोहितं जातं — "एषः स्थूलः देहः" इति — सः सूक्ष्मस्यापि छिद्रस्य मार्गेण गन्तुं न शक्नोति। यस्य तु बुद्धिः "अनेन बाध्ये" वा "अत्र नास्मि" इत्यादिना निबद्धा न भवति, तस्यैव अनुभव एव अनुभाविता भवति। यः अनुभवस्य आद्यांशं "गमिष्यामि" इति मन्यते, स एव क्रियाम् आचरति; चेतना कथं तर्हि परार्धगमनाय प्रवर्तते? जलं ऊर्ध्वं न गच्छति, अग्निः अधः न यान्ति; यथा यः यस्य स्वभावः, तथा चेतना अपि स्वभावेनैव प्रवर्तते। छायायां स्थितः कथं तापं अनुभवेत्? अन्यस्य अनुभूतिः अन्येन कदापि न अनुभव्या। यथा मनः यत्र यत्र गतं, तत्रैव तिष्ठति; परमप्रयत्नेनैव तत् अन्यस्थाम् आनयितुं शक्यते। यथा राज्जु-सर्पविभ्रान्तिः मिथ्याज्ञानात् जायते, बलात् तु तद्भ्रान्तिः निवर्त्यते, अन्यथा सा यथावत् तिष्ठति। यथा चित्तं, तथा मनः; यथा मनः, तथा क्रिया — एषा हि बालस्यापि प्रत्यक्षानुभूतिः, कः नु एतद् न अनुभवति? स्वप्नकल्पनाच्छायायां पुरुषाकृतिमात्रं यत्, आकाशरूपमात्रं च, तत् कथं केन वा निगृह्येत? सर्वत्र सर्वस्य देहः मनः एव; संवेदनरूपेण अनुभूयते, कदाचित् हृदयात् उत्पन्न इव दृश्यते। यस्य यथा सन्दिह्यते, तस्य तथा सूर्योदयः च अस्तमयः च सन्ति; सृष्ट्यादौ तौ प्रकृतेः एव, पश्चात् द्वैताद्वैतचिन्तनात् जायेताम्। मनः-आकाशः, चैतन्य-आकाशः, तृतीयः स्थूल-आकाशः — एते सर्वे अभिन्नभावात् वास्तवतो एकत्वेन विज्ञेयाः। यथेष्टानुभवाभिलाषात् मनः-देहः सर्वत्र व्याप्य उत्पद्यते, अनुभवेन सह उदेति च। सः रजःकणान्तः निवसति, व्योमविवरं प्रति वहति, बीजकोषेषु लीयते, अंकुरे रसेन भवति च। सः जलतरङ्गरूपेण प्रकाशते, शिलायाः अन्तः नृत्यति, मेघरूपेण वर्षति, शिलारूपेण स्थिरो भवति। आकाशे स्वेच्छया सञ्चरति, पर्वतान्तरगर्भेषु अपि; अनन्ताकाशरूपं, ततोऽणुरूपं च गृह्णाति। सः महापर्वतानां आधारः भवति, व्योमशिरस्कं स्थिरपीठं, देहस्याभ्यन्तरबाह्यं, नानारूपाणां अंकुराणां च धारयिता भवति। सः आकाशरूपं भवति, लक्षकोटिपद्मयोनि-निकेतनानि धारयन्, स्वात्मसमुद्रवत् अद्वितीयः, अनन्तवर्त्मवर्तुलसमूहवत् अस्ति। एषः मनः-देहः, यस्य अवबोधः न जातः, सृष्ट्यादौ आकाशवत् विशालः; महान् सन् स्वस्वरूपं ज्ञात्वा तत्रैव तिष्ठति। अस्य जलस्वभावः तु असत्य एव, परन्तु अवबोधेन उत्पन्न इव दृश्यते, यथा स्वप्ने कश्चित् "अहं वन्ध्यापुत्रः" इति मन्यते। किं मनः अस्ति? उत नास्ति? कथं सः एवं भवति? रूपाणि कथं तस्मात् जायन्ते, वा न जायन्ते, क्षणमात्रेण? प्रतिमनसः एषा रूपकल्पनाशक्ति अस्ति; पृथक् पृथक् मनसः पृथक्कल्पितं जगत् भ्रान्तिरूपेण उत्पद्यते। क्षणमात्रेण वा कल्पान्तरपर्यन्तम्, जगद्भाण्डानि उद्भवन्ति लीयन्ते च; कस्यचित् निमेषे, कस्यचित् कल्पे — एतां क्रमिकां कथां शृणु। मृत्योः अनन्तरं वा, महाविभ्रमात् वा, एषा अवस्था शीघ्रं वा शनैः वा जायते — इमं क्रमं शृणु। मरणाद्यवस्थारूपः मोहः प्रतिमनुष्यम् अनुभवः; एषः महाप्रलयमार्गः इति विद्धि, हे बुद्धिमन्। ततः अनन्तरं, स्वप्नकल्पनाविपर्यासवत्, प्रत्येकः स्वतः सृष्टिं प्रसारयति। महाप्रलयरात्रेः अन्ते, यः विश्वात्मा मनरूपः, सः जगत् सृजति; एवं मृत्योः अनन्तरं प्रत्येकः अपि सृजति। मृत्युः अनन्तरं सृष्टिः स्मृतिरूपेण अनुभूयते; विश्वात्मापि एवं अनुभवति; अतः जगत् हेतुरहितं नोत्पद्यते। राम, महाप्रलयकाले सर्वे प्राणी, विष्णुशिवादयः अपि, देहत्यागात् मोक्षं प्राप्नुवन्ति; तत्र स्मृतिः कथं स्यात्? येषां आत्मा अवबुद्धः, ते निःश्रेयसं प्राप्ताः; तर्हि ब्रह्मादयः अपि देहत्यागात् मोक्षं न प्राप्नुयुः किम्? ये प्राणी अधुना सन्ति, तेषां जन्ममरणचक्रे स्मृतिः मोक्षाभावात् कारणं भवति। यदा प्राणी मृत्युमोहसमाप्तौ अन्तः अवबुद्धः इव, परन्तु न पूर्णमवबुद्धः, तदा सः आद्यावस्था इति कथ्यते। सा एव आकाशः, सा एव प्रकृतिः, सा अव्यक्तं, जडचेतनरूपा; एषः संसारप्रवृत्तौ विस्मरणस्य च क्रमः। यदा तद् महत्त्वं अवबोधनाय प्रवर्तते, तदा तस्माद् आकाशात् सूक्ष्मभूतानि, दिशः, कालः, क्रिया, सत्त्वं च उत्पद्यन्ते। एवम् अविभक्तावस्थायां, अनवबुद्धायाम्, पञ्चेन्द्रियाणि भवन्ति; अवबुद्धायां तु सः एव देहः भवति — एषः सूक्ष्मशरीरः इति कथ्यते। दीर्घकालसञ्चितवासनया, कल्पनया पूरितः, अयं सूक्ष्मशरीरः स्थूलदेहबुद्धिं गृह्णाति — एषः एव सर्वेषां भवति। यदा प्राणी मृत्युकाले, तदा क्षणेन सर्वं जगदनुभवम् यथावत् पश्यति। आकाशेन एव सः "अहं जगदस्मि" इति निर्मलमायां अनुभवति; आकाशस्वरूपः जीवः आकाशात्मना जात इव दृश्यते। नगराणि, ग्रामाः, पर्वताः, सूर्यः, नक्षत्रसमूहाः — सर्वे जरा, मृत्यु, दुर्बलता, रोगव्यथा-गुहाभिः पूर्णाः। सत्त्वासत्त्ववेगेन, स्थूलसूक्ष्मभावेन, चलस्थिरभावेन, पर्वतभूमिनद्यादिभिः, दिशः, दिवसरात्र्र्यः, कल्पोत्पत्तिलयैः च सह — अयं समस्तः प्रवाहः प्रवर्तते।