गगनस्थगिरिकन्दरान्तरालेषु तमः पिण्डवत् तिष्ठति, मेघपीठं पूरयन्, यत्र वातः, भूतेषु विचित्रलीलां क्रीडन्निव, जगतां द्वाराणि तरूणां काण्डमिव कम्पयति। एवं रजनीचरैः भीषणविहारैः दीर्घकालं भीषिते रणभूमौ, वेतालनिनादाः काकनिष्कूजाश्च समुत्थिता भवन्ति। ततः खेचरसेनाः आगत्य यथागतं निर्गता, राजानः च स्वस्वरथासनेषु विश्रान्ताः, स्वस्थानमुपविशत्, सुखमिव प्राप्नुवन्ति। रणभूमौ महाह्रदसमाकारः जनसमूहः दिवेव दृश्यते, यत्र कृष्णाः अपसरन्ति, निशा मनुष्येषु चरित्रं निवारयन्तीव। रात्रेः गृहे, हस्तग्रहिततमसां प्राचीर्भिः प्रकाशिते, भूतानां समूहः प्रमुदितः नृत्यति, लाभोत्सवेन चेतः पुष्यति। दिशासु, यत्र गमनं शान्तं निःशब्दं च, क्रीडापतिः, उदारात्मा, किञ्चित् क्लान्तचित्तः सन्निवृत्तनिद्रायामिव दृश्यते। प्रभाते, अमात्यैः मन्त्रकुशलैः शीघ्रं राजकार्याणि विचिन्तितानि, स चन्द्रमयूखशीतले, शशाङ्करेखादीर्घे शय्योपरी विश्राम्यति। चन्द्रारुणकान्तिसदृशे कक्ष्यायां, शीतलछायायाम्, स क्षणमात्रं सुप्तः, पद्मनिभनयनौ सौम्यं पिधाय। ततः, सुन्दरी, तं गृहं परित्यज्य, ते गगनमध्यं प्रविशन्ति, यथा वातः कुमुदकुसुमस्य विवरेषु विविश्यति। कथं, विदुषां श्रेष्ठ, एतत् स्थूलशरीरं तन्तुसूक्ष्मद्वारेण प्रविशेयात्? यो हि, अनघ, 'इदं स्थूलशरीरमिति' मन्यते, स तद्विवरेण न गच्छति। यस्य तु बुद्धिः 'अत्र बाधा अस्ति' 'अत्र नास्मि' इति निबद्धा नास्ति, तस्यैव अनुभूति अनुभविता भवति। येन अनुभूते पूर्वार्धे 'गमिष्यामि' इति, स एव तद् कर्म करोति; चेतना कथं परार्धे प्रवर्तते? जलमूर्ध्वं न गच्छति, अग्निश्चाधः न पतति; स्वभावानुसारं सर्वं प्रवर्तते, एवं चेतना अपि यथोत्थिता तिष्ठति। यः छायायामुपविष्टः, स कथं तापनुभवेन स्पृश्येत? एकस्य अनुभूति न कदापि अन्येन अनुभव्या। यथा यत्र मनः प्रवृत्तं, तत्रैव तिष्ठति; परिश्रमेणैव अन्यत्र नीयते। रज्जौ सर्पबुद्धिः मिथ्याज्ञानात् जायते, बलात् नश्यति, अन्यथा तिष्ठति। यथा चेतना, तथा मनः; यथा मनः, तथा क्रिया; इदं सर्वे बालोऽपि अनुभवति—कः न जानाति? स्वप्नकल्पचित्रेषु यः पुरुषाकृतिमात्रं, आकाशरूपमेव, स कथं केन वा नियन्तुम् शक्यः? सर्वत्र सर्वेषां शरीरं केवलं मनः; तदनुभवेन स्पृश्यते, कदाचित् हृदयात् उद्भवतीव। तस्य, सवितृसंध्या च यथा स चिन्तयति तथा एव; सृष्ट्यादौ प्रकृतेः, पश्चात् द्वैताद्वैतध्यानात् उद्भवन्ति। मनोऽकाशं, चैतन्याख्यं, तृतीयं च स्थानमाकाशं—एते त्रयः अविभाज्यभावेन एकत्वेन विज्ञेयाः। एष मनः-शरीरः सर्वत्र व्याप्य उत्पद्यते, यथा अनुभवकामनया समुत्थितः, तथा अनुभवेन सह जायते। स लवले, गगनकुहरे, बीजकोषे, अंकुरे रसे च प्रविशति। जले तरङ्गवत् प्रकाशते, शिलाहृदि नृत्यति, मेघरूपेण वर्षति, शिलारूपेण स्थिरो भवति। स्वेच्छया गगने, पर्वतान्तरं च, विचरति; अनन्ताकाशरूपं, अणुमात्ररूपं च धारयति। महापर्वताधारः, आकाशशिराः, शरीरस्यान्तर्बहिः, विविधविटपिसञ्चारः च भवति। आकाशरूपः, कोटिपद्मयोनि-गृहधारकः, स्वात्मसमुद्रविलक्षणः, विपुलवर्तुलसमूहवत् दृश्यते। अस्य मनः-शरीरस्य, यदबुद्धिः नोत्थिता, सृष्ट्यादौ आकाशवत् महान्, महान् सन् जानाति, स्वस्वरूपे स्थितः। अस्य जलरूपता तु मिथ्या, केवलं बुद्ध्या कल्प्यते, स्वप्नगतेन 'अहमवन्ध्यपुत्रः' इति यथा। किं मनोऽस्ति वा न वा? कथं तथा भवति? किम् रूपाणि तस्मात् क्षणेन जायन्ते वा न वा? प्रत्येकं मनसि, रूपकल्पनाशक्ति अस्ति; पृथक् पृथक् भ्रमजगन्ति जायन्ते। क्षणमात्रेण वा कल्पान्तेन वा, लोकसमूहेषु समुत्पत्तिः लयश्च; केषाञ्चित् निमेषे, केषाञ्चित् युगे—शृणु। मृत्योः पश्चात् वा महामोहात् वा, एष अवस्था जायते; शीघ्रं वा शनैः वा—शृणु। मृत्युस्तम्भाद्यनुभवः प्रत्येकस्य पृथक्, एष एव महाप्रलयमार्गः, विद्वन्, ज्ञेयः। ततः, प्रत्येकः पृथक् सृष्टिं प्रवर्तयति, स्वप्नकल्पविभ्रमगतिवत्। महाप्रलयनिशान्ते, मनोमयः विश्वात्मा, इदं जगत् प्रकटयति; तथा मृत्योः पश्चात् प्रत्येकः पृथक्। मृत्योः पश्चात् सृष्टिः स्मृतिरूपेण अनुभूयते; विश्वात्मा अपि तथा—हेतुना विना विश्वोत्पत्तिः न भवति। राम, महाप्रलयकाले सर्वे जनाः, विष्णुशिवादयः अपि, शरीररहितमोक्षं प्राप्नुवन्ति; तदा स्मृतिः कथं स्यात्? यस्य आत्मा स्वप्रबुद्धः, स एव मुक्तः; तर्हि ब्रह्मादयः शरीररहिताः कथं न स्युर्मुक्ताः?