शृणु, प्रिय, इदानीं यथा यथावर्णितं यजुर्वेदीयेषु श्लोकेषु, अहं एकेन प्रवाहेण कथा रूपेण तान् वर्णयामि— श्मशाने पिशाचमत्तानां कलहे सञ्जाते, तत्र अग्निः प्रज्वलितः, रक्तमेदोदुग्धवायुभिः समीरितः, सर्वत्र भीषणगन्धः व्याप्तः। तत्र काञ्चनक्रीडायाः शब्दः, अक्षाणां च निनादः, तीक्ष्णः शीघ्रः च शब्दः प्रतिध्वनितः, यक्षाः अर्धपक्वमांसास्वादलुब्धाः प्रमोदेन निनदन्ति। बङ्गकलीङ्गदेश्यस्त्रियः करभ्यां खड्गान् धारयन्ति, तेषां पुरतः ज्वालाः नक्षत्रपातवद् दीप्ताः। पतनपिशाचानां मदोत्सवे मध्ये रक्तप्रवाहः प्रवहति, योगिनां गणाः समीपे गीतानि गायन्ति, तानि पिशाचैः श्रूयन्ते। तत्र महानां तन्त्रीवाद्यानां निनादः प्रमुखः, पुरुषाश्च पिशाचप्रेरिताः, पिशाच्यः इव जाताः। केचन वीराः, ये पूर्वं पिशाचदर्शनात् न भीताः, इदानीं भयार्दिताः मृत्युसमीपस्थाः तिष्ठन्ति; यदा कदा भूमिः पिशाचराक्षसैः समुत्थिता इव दृश्यते। केचित् निशाचराः, पतनपिशाचविक्षिप्तशवदर्शनभीताः, आकाशस्य संकीर्णदेशेषु, पिशाचवक्षसां समूहैः पूर्णेषु, समाकीर्णाः। केचित् मरणासन्नराजानः महता प्रयत्नेन नीयन्ते, शबराणां च समूहाः यक्षैः स्वाद्वन्नलुब्धैः विक्षिप्ताः। पिशाचमुखोत्थितज्वालाखण्डैः रात्रेः अन्धकारः नष्टः, यथा नूतनाशोककुसुमसमूहाः सर्वत्र विक्षिप्ताः। तत्र केचन बालाः, येषां शिरसि कण्ठबद्धकुण्डलेषु शिरोहीनशरीरेषु, आकाशं च यक्षराक्षसपिशाचाजचाडगोलकसमूहैः पूर्णम्। पर्वतगुहायाः अन्तराले, आकाशे, अन्धकारः मेघपीठं पूरयन् स्थितः, वायुः पिशाचक्रीडासदृशः, लोकद्वाराणि तरुस्तम्भानिव कम्पयति। एवं, रणे, यत्र रात्रिचरभूतानां भयानकविचरणं दीर्घकालं जातम्, तत्र वेतालनिनादः, उलूकक्रन्दनं च उदेति। आकाशदृष्टिसैन्यानि यथागतं यथागच्छन्, राजानः स्वस्वरथेषु विश्राम्यन्ति, स्वगृहेषु सुखेन स्थिताः इव। रणभूमिः महाह्रदसदृशी दृश्यते, जनाः दिवसवत् तिष्ठन्ति, कृष्णाः तु निवृत्ताः, यथा रात्रिः मानुषेषु न प्रवर्तते। रात्रेः गृहे, अन्धकारमुष्टिभिः निर्मलभित्तिषु, भूतसमूहः हर्षेण नृत्यति, मनसः लाभोत्सवे स्पन्दमानः। दिशासु, यत्र गमनं निःशब्दं शान्तं च, क्रीडापतिः, उदारात्मा, किंचित् श्रान्तचित्तः, निद्रावद् स्थितः। प्रभाते, राजकार्याणि मन्त्रिभिः शीघ्रं विचारितानि, सः शीतचन्द्रप्रभायाम् शय्यायाम् शयनं कृतवान्। उदयचन्द्रसदृशे कक्ष्यायाम्, शीतच्छायायाम्, सः क्षणमात्रं सुप्तः, कमललोचनः शनैः निमीलितनेत्रः। ततः, सुन्दरी, तद् गृहम् उत्सृज्य, ते आकाशं प्रविशन्ति, यथा वातः पद्मकोषविवरेषु प्रविशति। हे विद्वत्तम, कथं स्थूलं शरीरम्, यावत् अस्ति, सूक्ष्मसूत्रविवरेण प्रविशेत्, भगवन्? हे निष्पाप, यस्य मनः देहे एव अस्ति, सः तु तेन सूक्ष्मविवरेण न गच्छति। यस्य बुद्धिः न बाधकविचारेण बध्यते, न च 'अत्र नास्मि' इति, तस्य अनुभवः एव अनुभावकः भवति। यः पूर्वार्धं अनुभवति, 'गच्छामि' इति मन्यते, स एव कर्म करोति; चेतना कथं परार्धगमनाय प्रवर्तते? जलं ऊर्ध्वं न गच्छति, अग्निः अधः न गच्छति; स्वभावेन एव सर्वं प्रवर्तते, तथा चेतना अपि प्रवृत्ता एव तिष्ठति। छायायाम् उपविष्टः कथं तापं अनुभवेत्? एकस्य अनुभवः अन्येन न अनुभवनीयः। यथा यथा मनः प्रवृत्तं, तथा एव तिष्ठति; परमयत्नेन एव अन्यां स्थितिं प्राप्नोति। रज्जौ सर्पभ्रमः मिथ्यादर्शनेन उत्पद्यते, बलात् नश्यति, अन्यथा तु यथावत् तिष्ठति। यथा चेतना, तथा मनः; यथा मनः, तथा क्रिया; इदं बालकस्य अपि स्पष्टम्—कः न अनुभवति? यः स्वप्नकल्पचित्ररूपेण केवलं आकाशाकृतिः, तं कः वा कथं वा निरोधयेत्? सर्वत्र सर्वेषां शरीरं मन एव—इन्द्रियानुभवेन अनुभूयते, कदाचित् हृदयात् उत्पन्नमिव दृश्यते। तस्य, सविता-संयमौ यथासंकल्पं भवतः; सृष्ट्यादौ प्रकृतेः, पश्चात् द्वैताद्वैतचिन्तनात्। मनः-आकाशं, चित्त-आकाशं, तृतीयं भौतिकं च—एतानि एकत्वेन अवगन्तव्यानि, अविभागित्वात्। एतत् मनः-शरीरं सर्वत्र व्याप्तमिति विद्धि, यथा अनुभवकाङ्क्षया जायते, तथा अनुभवेन अपि उत्पद्यते। रजसि तिष्ठति, आकाशकुहरं गच्छति, बीजकोषे मिलति, अंकुरे रसं भवति। जलतरङ्गवत् प्रकाशितम्, शिलायां हृदि नृत्यमानम्, मेघरूपेण वर्षति, शिलारूपेण स्थिरम्। यथा इच्छति, आकाशे, पर्वतानां कुक्षिषु च गच्छति; अनन्ताकाशरूपं धत्ते, ततोऽणुरूपं भवति। महापर्वतानां आधारं भवति, आकाशशिरसि स्थितपदं, शरीरस्य अन्तर्बहिर्भूतं, नानारूपशाखाभिः युक्तम्। आकाशरूपं भवति, पद्मजगृहलक्षसमूहं धत्ते, स्वात्मसागरवत् अद्वितीयं, विपुलवर्तुलसमूहवत्। एतत् मनः-शरीरं, यस्य चेतना नोत्थिता, सृष्ट्यादौ आकाशवत् विशालम्; महत्त्वं प्राप्य, जानाति, स्वभावं प्राप्य, तिष्ठति। तस्य जलीयता तु असत्यैव, परं बुद्ध्या उत्पन्नवद् दृश्यते, यथा स्वप्ने कश्चित् 'अहम् अपुत्रस्य पुत्रः' इति मन्यते। एवं, भगवन्, श्मशानरात्रेः भीषणदृश्येषु, पिशाचयक्षराक्षसादीनां क्रीडायाम्, राज्ञः स्वगृहेषु विश्रान्ताः, मनः-शरीरस्य च अनन्तरूपविहारः, सर्वं मनसः एव क्रीडा इति विज्ञेयम्।