अथ किञ्चिद् अध्यात्म-रहस्यं विवृण्वन् यथा यजुर्वेदस्य तृतीयकाण्डस्य एकोनचत्वारिंशदधिक त्रिंशत्तमस्य दशकस्य दशमादि एकोनविंशत्यन्तं श्लोकानां, चतुर्थस्य च दशमादि एकोनविंशत्यन्तं श्लोकानां च, एकस्मिन् सुसम्बद्धे आख्याने रूपयामि— अन्धकारः स्वकार्यं सम्पाद्य सम्पूर्णं सर्वाणि भूतानि समन्ततः प्रसृत्य जलधारावत् प्रवहन्ति स्म। तदा रणभूमिः भूतेषु गीति-गायनैः, भूतगणैः, अस्थिसञ्जात-रवैः, काकवायस-क्रन्दनैः च पूर्णा जाताऽभूत्। चिताभिः रथकाष्ठैः निर्मिताभिः प्रज्वलिताग्नि-तेजसा स्फुटमाना, स्फुलिङ्गैः दीप्तिमती, मेदसोऽस्थ्नां च मांसस्य च धूमेन 'पच-पच' इति शब्देन समाकीर्णा बभूव। विहितेषु चितासु, मृतशरीराणां भग्नास्थीनि विदीर्णानि विक्षिप्तानि च, स्थूलानि च शरीरपिण्डानि सर्वत्र विकीर्णानि; प्रेतगणाः जलक्रीडासु लीनाः, श्मशानक्रीडायाम् अवगुण्ठिताः। श्वानकाक-यक्ष-भूतनिनादैः समाकीर्णा सा भूमिः, यथा सर्वजन्तु-समावेशेन वनमिव घोरध्वनिं समुपजग्मुः। प्रमत्ताः डाकिन्यः रुधिरमांसमेदः मज्जां च अपहृत्य तर्पयन्ति, पिशाचाः तु स्रवन्मांसमेदोरुधिरं च पिबन्ति चर्वन्ति च। मध्यश्मशाने रक्तधाराभिः, मृतपिण्डैश्च, महान् मृतशरीरः वाहकैः नीतः, तस्य समीपे अश्वः अपि त्यक्तः। तत्र स्थले कपालास्थि-नर्तनं घोरं, विवृतवक्षः, शृगालनिनाद-समाप्तिः, मेदोरुधिराश्रु-मेघैः चाकीर्णम्। प्रवहद्रुधिरनदी तत्र प्रवहति, प्रेतात्मभिः आवासिता; काकाः विचलन्ति, अस्थिपुञ्जान् हृत्य, प्रेतैः समाकीर्णं तद् दृश्यते। मृतशरीराणां विवरवक्षः किशोरपिशाचाः शयानाः, एकस्मिन् वृक्षे एकाकी राक्षसः मद्यक्रीडायाम् आसक्तः। मदपिशाचानां कलहे श्मशानं प्रज्वलितम्, रक्तमेदो-गन्धयुक्तवायुभिः वह्यमानम्। तत्र मुद्राकण्टक-शब्दैः, तीक्ष्णैः क्रन्दनैः, यक्षाः अपक्वमांसास्वादनलुब्धाः प्रमोदन्ते। बंग-कलिङ्ग-स्त्रीणां करेषु खड्गाः, तासां पुरतः ज्वालाः तारा-पातवत् दीप्ताः। पतद्भूतोत्सवमध्यस्थे रक्तप्रवाहः, समीपे योगिसंघाः गीतानि गायन्ति, तानि पिशाचैः श्रूयन्ते। महत्स्व तन्त्रीवाद्येषु सङ्गीतं, पिशाचावेगैः आक्रान्ताः नराः पिशाच्यः इव जाताः। केचन वीराः, ये पूर्वं भूतदर्शनं न बिभ्यति स्म, अद्य भयार्द्रचित्ताः स्थिता मृतवत्; कदाचित् भूमिः भूतैः राक्षसैः चोत्थिता। केचन रात्रिचराः, पतद्भूतैः स्कन्धात् पतितैः मृतशरीरैः भीताः, व्योम्नः संकीर्णदेशेषु, भूतवक्षःपिञ्जरेषु, समाविशत्। केचन म्रियमानराजानः महता यत्नेन नीताः, शबरपुञ्जाः यक्षैः स्वादुभोजनलुब्धैः विक्षिप्ताः। भूतमुखानां ज्वालारश्मिभिः रजन्याः तमः नाशितम्, यथा नूतनाशोककुसुमानि सर्वत्र विक्षिप्तानि। तत्र केचिद् गजशिरस्काः बालाः, शिरोविहीनशरीरगलेषु बद्धाः, व्योम यक्ष-राक्षस-पिशाच-अज-चाड-गोलकगणैः पूर्णम्। पर्वतगुहाविवरेषु व्योम्नि तमः घनमिव तिष्ठति, मेघासनं पूरयन्; वायुः तु प्रेतक्रीडावत् जगद्द्वाराणि तरुकाण्डवत् कम्पयति। एवं रणभूमौ, यत्र रात्रिचरभूतानां भयानकविहारः दीर्घकालं जातः, वेतालनिनादः उलूकक्रन्दनं च श्रूयते। व्योमदर्शिनां सेनाः यथागतं प्रयान्ति, राजानः स्वस्वरथादिषु विश्रान्ताः, स्वगृहे यथासुखं स्थिताः इव। रणभूमौ महाह्रदसदृशे, जनाः दिवेव तिष्ठन्ति, रात्रिचराः तु तिरस्कृत्य, यथा रात्रिर्नरमध्ये न प्रवर्तते। रात्रेः गृहे, हस्तग्रहिततमसा निर्मितभित्तिषु, प्रेतसमूहः प्रमुदितनर्तनं करोति, यथा चित्तं लाभोत्सवेन स्फुरति। व्योम्नि, यत्र गमनं शान्तं, तत्र लीलानाथः, उदारात्मा, किंचित् क्लान्तचित्तः, निद्राभिनयेन दृश्यते। प्रभाते तु, राजकार्यम् अमात्यैः शीघ्रं मन्त्रवित्प्रयुक्तं, स चन्द्रकान्तशय्यायाम्, शशांकशकलदीर्घायाम्, शीतलायाम्, शयानः। उदितचन्द्रसदृशे कक्ष्यायाम्, शीतलछायायाम्, स अल्पकालं सुप्तः, पद्मलोचनः मृदुनिमीलितनेत्रः। ततः, सुन्दरी, तद्गृहं परित्यज्य, ते व्योम प्रविशन्ति, यथा वातः पद्मकोषविवरेण प्रविशति। कथं, विद्वत्तम, एतद् स्थूलशरीरं तन्तोः सूत्रविवरमिव सुकुमारमार्गं प्रविश्येत, भगवन्? येषां चित्तं 'एषः स्थूलदेहः' इति मोहितम्, ते सूक्ष्मविवरेण न गच्छन्ति। यस्य बुद्धिः 'अत्राहं बाध्ये,' 'अत्र नास्मि' इति निबद्धा नास्ति, तस्य अनुभव एव अनुभाविता। यः प्रथमार्धं 'गमिष्यामि' इति पश्यति, स एव क्रियाम् आरभते; चेतना कथं परार्धे प्रवर्तते? जलमूर्ध्वं न गच्छति, न च अग्निः अधः पतति; यथा स्वभावेन तिष्ठतः, तथा चेतना अपि प्रवृत्तेनैव तिष्ठति। छायायाम् उपविष्टः कथं तापमुपलभेत? अन्यस्य अनुभवः अन्येन न अनुभवते। यथा यथा मनः गतं, तथा तत्रैव तिष्ठति; परमप्रयत्नेन एव अन्यत्र नीयते। रज्जौ सर्पाभासः, मिथ्याज्ञानात् उत्पन्नः, बलात् निवार्यते; अन्यथा स एव तिष्ठति। यथा चेतना, तथा मनः; यथा मनः, तथा क्रिया। एषः सर्वेषां अनुभवः—बालस्यापि स्पष्टः। किं न अनुभवति कश्चन? यः स्वप्नकल्पनाप्रतिमारूपं केवलं, आकाशरूपमात्रं, तं कः कथं वा निरुद्धुम् अर्हति? सर्वेषां, सर्वत्र, देहः केवलं मन एव; सः संवेदनरूपेण अनुभवति, कदाचित् हृदयात् उद्भूत इव दृश्यते। एवं तद् रणभूमिप्रसङ्गं, प्रेतपिशाचयक्षराक्षसादिसमाकीर्णं, तस्य चिद्ररूपचिन्मात्रेण सर्वमिदं भासमानम्, यथाशास्त्रं आस्ते।