यथा सरस्वती च आदित्यश्च, आदौ अन्ते च विजयं सम्प्राप्य, विद्वद्भिः सह विवादेषु न कदापि क्लेशं न पराजयं च प्राप्नुतः, एवं तत्रापि विजयोऽभवत्। तदा द्वाराणि भग्नशिलासमूहैः क्षुद्रपर्वतकैश्च निरुद्धानि, परमं तेजः प्रादुरभूत्, यथा वह्नयः इव निर्वृत्ताः निर्बलाः स्युः। कियदत्र वर्णनीयम्, यत्र जिह्वासमूहः सान्द्रलालारसैः कम्पितः? वासुकिरपि तस्य रणभूमेः महिमानं वक्तुं न समर्थः। एवं तस्मिन् अतीव भीषणे युद्धे, भीमवीरैः कोलाहलसमाकुले, आद्यन्तं निरोधेन रहिते, घोरनिनादेन सम्पूर्णे, शिलावृष्टिषु पतत्सु, उत्थाय पतत्सु च, आयुधप्रवाहैः प्रवाहितेषु सरित्सु, कमलपङ्क्तयः कोलाहलेन विक्षिप्ताः। गगने फलाग्रशिखासमूहैः, वह्निस्फुलिङ्गैः, बाणनदीनां दूरं पतद्भिः प्रवाहितेषु, छिन्नशिराः पादपद्मचक्रसमूहैः परिवृत्ततरङ्गेषु, शस्त्रप्रवाहैः मन्दाकिनीगणैश्च पूर्णे सागरे। युद्धद्वारेषु घनधूलिवृन्दैः वातप्रेरितैः, सिद्धदेहानां पीडनं कुर्वन्ति, कपिकूर्माणां च क्लेशं जनयन्ति। तेषु युद्धेषु, वीरः कश्चित् शौर्यरसं धारयन्, पूर्वतेजसः अंशमात्रधारी, शस्त्राघातैः श्रान्त इव, क्षीणोऽभवत्। तेषामश्वाः क्लान्ताः, अग्रायुधानि भग्नानि, तेजश्च शिथिलम्, सेनायः सूर्येण सह म्लानप्रभाः। तदा मन्त्रिभिः सह विचार्य सेनापतयः परस्परं दूतान् प्रेषयन्तः, "युद्धं समाप्तं भवतु" इति व्याहरन्। ततो विश्रान्तये, शिथिलबाणायुधैः, सर्वे युद्धनिवृत्तिं समये स्वीकृतवन्तः। ततः सेनायोः सीम्नि, उन्नतानि पताकारथमहान्ति अधः, कश्चिदेकवीरः स्थिरः, एकाकीव, अचलः समुत्थितः। स सर्वदिक् दृश्यमानं वस्त्रं चक्रवत् व्याहरन्, दीर्घचन्द्रकान्तिरिव, "युद्धनिवृत्तिः" इति संकेतं दत्तवान्। तदा मृदङ्गनिनादाः सर्वदिक् शान्ताः, महाप्रलयान्ते पद्मिन्यां निमग्नवर्त्मकुल्याः इव। बाणायुधप्रवाहाः गगनव्याप्ताः शुष्काः, शरद्नद्यः इव। सेनानीनां भुजनिष्क्रिया शनैः शनैः न्यूनता, कम्पमानवृक्षा इव भूभूकम्पान्ते, वा वातनिवृत्ते सागरतरङ्गाः इव। उभे सेन्ये रणभूमिं त्यक्त्वा, महाप्रलयसमुद्रात् जलप्रवाहा इव सर्वदिक् निवृत्ताः। सेना मन्दरगिरिणा मथ्यमानः क्षीरसागर इव, शनैः शमशान्तौ स्थित्वा विरमत्। किञ्चिदन्तरे, रणभूमिः सम्पूर्णरूपेण शून्या, भीषणा, मृत्युनाभिवद्, अगस्त्येन पीता इव सागरः शुष्कः अभवत्। शवसमूहैः पूर्णा, रुधिरनद्या वहन्ती, भीरुवनसदृशी, पक्षिसृगालरवैरनुनादिता। विस्तीर्णा रुधिरधारा, तरङ्गनिनादेन गर्जन्ती, व्यथितनादैः, त्राणयाचकैः, उद्धारयताम् आकुलता च। मृतमृतांशेषु रुधिरप्रवाहैः भीषणदर्शनम्, जीवितेषु मृतशरीराणां कम्पनं भयावहम्। मेघखण्डानि गजशवशिरसि, भग्नरथैः भग्नछत्रवृक्षवनम् इव। रुधिरनदी महती वहन्ती, रथगजैः वह्यमाना, बाणशूलशक्तिगदाखड्गैः पूर्णा। भूमिः भग्नकवचैः, छत्रान्तैः, कवचैः च्छन्ना, शवानि पताकाचामरपट्टसमूहैः गूढानि। वातः घनतरकुण्डिकाभग्नधनुषां शब्दं करोति, मृतयोः अधिपाः शरसमूहशय्यायां शयानाः। किरीटहारकेयूरमणिचक्रधनुषां समूहेन, दीर्घस्नायुग्रन्थिविस्रावितैश्च, श्वृगालशृगालपक्षिभिः आकृष्टैः, क्षेत्रं आविष्टम्। युद्धभूमिः दन्तघर्षणरवैः कम्पमाना, शेषजीविताः रक्तपङ्के निमग्नाः संघर्षन्ति। मुद्राशंखसमूहविक्षिप्तम्, शतशिरच्छेदितेषु नेत्राणि प्रसारितानि, रुधिरनद्यः भयावहाः, भुजदण्डकाष्ठसमूहैः वहमानाः। क्षेत्रं बन्धुविलापैः, मृतमृतांशैः, शस्त्ररथाश्वछत्रवशेषैः च विहतम्। शिरोविहीनाङ्गानि, भुजकूटैः उत्तोल्यमानानि, नासिकापुटेषु रक्तमज्जावसासङ्घातैः पूरितम्। अर्धोन्नतानां मृत्युमानुषाणां, हयानां, रुधिरनदीतरङ्गैः वाद्यनिनादितम्। म्रियमाणहयगजैः आकृष्टम्, रुधिरप्रवाहैः सिक्तम्, वातैः प्राणत्यागिनां क्रन्दनरुधिरैः घनम्। अल्पायुषाम् अनिष्टनिन्दावक्त्रैः हिक्कारनिनादः, छिन्नमांसैः, वसासुगन्धयुक्तवायुः, वेदनया निष्क्रान्तरुधिरम्। भग्ननासिकार्धैः, मृतहयगजाङ्गानि मृतहस्तैः गृहीतानि, भूमिः पतितपशुपुरुषशवसमूहैः आवृता। बन्धुसखीनां विलापैः, शवेषु रक्तनिनादेन, मृतभार्याणां शस्त्रच्छिन्नकण्ठनारीणां च। शवस्थले बन्धुशरीरावलोकनम्, शववाहकैः शृगालैश्च आकृष्टशरीरसम्भ्रमः। केशस्नायुसंकीर्णानि मुखानि पद्मानि इव, वह्निवर्त्मसु भ्रमन्ति नृत्यन्ति च, महती रुधिरनदी उच्चतरङ्गयुक्ता वहति। प्राणान्ते पुत्रबान्धवमातृदेवतावित्तस्मरणेन, "हा हा" इति विलपन्तः, हृदयं विदारयन्तीनां शस्त्रव्रणानां दुःखं वदन्तश्च। एवं तस्मिन्महायुद्धे, आद्यन्ते विजयो यथा सरस्वत्यादित्ययोः, तथैव समभूत्। रणभूमिः शून्यतया, शवसमूहैः, रुधिरनद्याः गर्जितेन, बन्धुविलापैः च, सर्वथा भयावहं दृश्यते स्म।