यथा वर्षाकाले नदी महत्या वेगेन महाबलवत्याः तरङ्गमालया सह प्रवहति, तथा मन्दबुद्धेः मनः अपि अन्तः उत्कण्ठानां तरङ्गैः सदा पूर्णं भवति। तत्र अनन्ताः चपलतरङ्गाः स्वस्ववासनाभिः उद्भाविताः समुत्पद्यन्ते, यथा नदीस्वभावेन स्वयमेव तरङ्गाः सञ्जायन्ते। एष दुर्भाग्यशाली मनः एकत्र स्थातुं न शक्नोति, यथा मोहग्रस्तः जनः विचित्रवृत्त्या इतस्ततः धावति। स्पृष्टे च अस्मिन्मने, तीव्रदाहः अन्तः उत्पद्यते, अन्ते च स्वयमेव विनाशं प्राप्नोति, यथा दीपस्य कालिमा भस्मनि परिणमति। एतत् मनः धर्माधर्मयोः विवेकं विना, यत्किंचित्समीपस्थं तत्रैव अन्धवत् आसक्तं भवति, यथा मूढः सभासदः राजनि आसक्तः भवति। स्वकर्मभिः विविधैः, मनः अधिकाधिकं विस्तारं लभते, यथा सर्पविषं दुग्धे मिश्रितं सर्वत्र व्याप्यते। यावत्सम्पदः न आगता, तावत् जनः स्वजनपरजनयोः प्रति हिमशीतलस्पर्शवत् सौम्यः सुखदः च भवति; सम्पदः प्राप्ते तु, यथा वातेन हिमः कठोरः भवति, तथा जनः कठोरः भवति। ज्ञानी, शूरः, कृतज्ञः, विनीतः, सौम्यः च—एते रत्नानि अपि, यदा सम्पदः आगच्छन्ति, तदा लघुलोष्टेन मलिनीकृतरत्नवत् मलिनीकृताः भवन्ति। हे प्रभो, सम्पदः न सुखाय, केवलं दुःखायैव; सा गूढेन विनाशं वहति, यथा विषं मृत्युम्। त्रिविधाः पुरुषाः दुर्लभाः—यो धनाढ्यः सन् अपि न जात्या निन्द्यः, यो शूरः सन् अपि न गर्वी, च यो समदृष्टिः सन् अपि बलवान्। एषा सम्पद् दुःखिनां घोरगह्वररूपा, मोहमहागजस्य विन्ध्यवनमिव; सा पुण्यपद्मस्य रात्रिः, शोककुमुदस्य चन्द्रिका, सत्यमार्गदीपस्य वात्यः, तरङ्गिण्या नद्याः प्रवाहः च। सा मोहमेघानां पर्वतपथः, विषं शोकवर्धनं, संशयानां क्षेत्रं, पापसुखेषु मग्नानां पातालम्। वैराग्यलतायाः हिमः, विकृत्युलूकानां रात्रिः, विवेकचन्द्रस्य राहुजिह्वा, दयापद्मस्य चन्द्रिका इति सा। इयं सम्पद् इन्द्रधनुषः इव नानावर्णरम्या, विद्युल्लेखेव चपला, उत्पद्य विनश्यति, मन्दबुद्धीनां आश्रयः। सा चपला, आनन्दरहिता, नकुलमध्ये नकुलवत्, तीक्ष्णमरीचिः, वियोगदुःखजननी। तरङ्गवत् क्षणमेकं रूपं धारयति, स्थिरा न भवति; दीपशिखायाः कम्पनवत्, अस्याः गतिर्निगूढा। सिंह्याः इव, युद्धासक्तया, गजपतिमपि पतयन्ति; तीक्ष्णशस्त्रवत्, शीतला, क्रूरसंकल्पा च सा। अन्यैः न चलिता, दुष्टराजस्य मदेन स्फिता, एषा अमंगलसम्पद् दुःखं विना सुखं न लभते। तमसः रिपुणा निष्कासिता, सा पुनः पुनः प्रतिनिवर्तते; स्थानं हित्वा, निर्लज्जा, पापानां शरणम्। रमणीया सा, मनोवृत्तिं आकर्षति, किं तु कृपणैः एव लभ्यते, क्षणेन च भङ्गुराः; सर्पसमूहात् जाताङ्गी, पुष्पलता इव पातालात् उत्पद्यते। जीवनं तु पत्राग्रस्थजलबिन्दुवत् अत्यल्पं, क्षणेन शरीरेण विहाय, उन्मत्तवत् पलायते। येषां मनः विषयासक्त्या, कामविषविषादेन च क्षीणं, विवेकाभावात्, तेषां जीवनं केवलं श्रमहेतुः। ये तु ज्ञेयस्य ज्ञाता, अनन्तावस्थायां विश्रान्ताः, सत्-असत्समत्वेन शान्ताः, तेषां जीवनं सुखदायकम्। वयं तु, सीमितदेहधारिणः, दृढनिश्चययुक्ताः, हे मुनिवर्य, संसृतिघनमेघविद्युल्लेखवत् जीवने न तृप्ताः स्मः। शक्यते वातं बन्धितुम्, आकाशं छित्त्वा कर्तुम्, तरङ्गान् च संयोजयितुम्; जीवनं तु विश्वसनीयं कर्तुं अशक्यम्। जीवनं पतझडघनस्य इव क्षणिकं, दीपशिखायाः इव अनासक्तं, तरङ्गवत् चपलम्। चेष्टेयं चन्द्रप्रतिबिम्बं तरङ्गे गृह्णातुं, मेघे विद्युल्लेखं सङ्गृह्णातुं, परं जीवनं गच्छन्तं न रक्षेयम्। चपलमना जीवितम् अनर्थरूपं अन्विष्य, मूढः केवलं दुःखमेव अन्तः अन्विष्यति, यथा खरशावकः कुलायन्यां गर्भे। सृष्टिसमुद्रे संसारफेनः उदेति पतति च; हे नृप, देहलतायाः जीवनरसः मां न रञ्जयति। यत् प्राप्य दुःखं न भवति, तत् एव परितोषावस्था, सा एव सत्यम् जीवनम्। वृक्षाः, पशवः, विहंगमाः अपि जीवन्ति; स एव तु जीवति, यस्य मनः न केवलं चिन्तया जीवति। ये धर्मेण जीवन्ति, ते एव लोके जाताः; अन्ये अजाता इव, तान् गधांश्च विद्धि। शास्त्रं अबुद्धीनां भारः, ज्ञानं रागिणां भारः, चपलमनः भारः, देहः आत्मज्ञानहीनानां भारः। रूपं, आयुः, मनः, बुद्धिः, अहङ्कारः, क्रियाः—मूढानां भाराः, यथा भारवाहिनः, दुःखहेतवः एव। अशान्तमनः परमव्यसनालयः, आयुः रोगाणां स्थिरपीठः, व्याधिपक्षिणां कुटुम्बः। अनुदिनं, श्रमं परित्यज्य, शनैः शनैः, कालः जन्मकूपं खनति, यथा अश्वस्य गृध्रः। देहः उग्रव्याधिभिः शून्येषु स्थितैः दग्धः, यथा वनवायुः विषसर्पैः। तिरस्कृतः दुःखैः, लघुभिः अन्तः स्थितैः, यथा जीर्णवृक्षः दीर्घकाष्ठकैः। मृत्युश्च, अहर्निशं गर्वितं मूषिकं, यथा मार्जारः, शीघ्रं ग्रसिष्यति। एवं, हे महात्मन्, मनसः चंचलता, सम्पदः च दुःखरूपता, जीवनस्य च नश्वरत्वं, सर्वं दुःखमेव जनयति। केवलं विवेकयुक्तः, धर्मनिष्ठः, तृप्तः च, अस्य संसारस्य दुःखं अतिक्रम्य, सत्यम् सुखं प्राप्नोति।