जनाः इव अचेतनाः, श्वासरूपेण वातैः प्रेरिताः, व्यर्थं वातेन वेणुवल्ल्याः शब्दनिवहनिव इह सञ्चार्यन्ते। मम चेतसि सदा एषा चिन्ता तापयति—कथं एष दुःखसमूहः निवर्तिष्यते? यथा पुरातनतरुः अन्तरगतमहाग्निना दग्धः शुष्कः भवति, एवं मम अन्तः शोषणं सन्ततम्। संसारदुःखेन हृदयमिव शिलया बद्धं, ननु न रोदिमि, स्वजनभीत्या अश्रूणि अपि निगृह्णामि। शून्यमुखः, व्यर्थकर्मा, शुष्काश्रुः, संवेदनरहितः च अहम्; केवलं विवेकः हृदयमध्ये एकाकी मां पश्यति। यदा सत्-असत्स्वरूपं स्मरामि, तदा महती मोहमयी अवस्था जायते, यथा धन्यः जनः अपि, दरिद्रतायाः दूरस्थः सन्, संसारविचारैः व्याकुलः भवति। धनं, केवलं विभागाय समर्पितं, मनसः मोहं करोति, गुणनाशं च, दुःखजालस्य कारणं च। चिन्ताजालैः संकुलं धनं मम हर्षं न जनयति; भार्याः गृहाणि च, प्राप्तानि अपि, भीषणपाशवत् दृश्यन्ते। अनन्तदोषचिन्तनैः, क्षणभङ्गुरकारणनिबन्धनैः, मम मनः न तृप्तिं लभते, हे मुनि, यथा मत्तगजः शृङ्खलया बद्धः। प्रतिक्षणं, सर्वदा, रात्रौ च, इन्द्रियाणि यथाचौराः विवेकस्य अपहर्तारः, संसारं सञ्चरन्ति; ब्रूहि, हे बुधाः, अस्मिन्युद्धे कः वीरः अस्ति? एषा संपद्, हे मुनि, केवलं विनोदाय कल्पिता, परन्तु मोहमेव जनयति, दुःखस्य मुख्यहेतुः। यथा वर्षाकाले नदी महती वेगवती च लहरीः सृजति, तथैव मन्दबुद्धेः अन्तःस्फुरणानि अनन्तानि उद्भवन्ति। तत्र अपि, अनन्तकपोलकल्पनाभिः, लहरीणां वेगवत्, चित्ते अनेकाः तरङ्गाः उत्पद्यन्ते। एष दुर्भाग्यशाली मनः एकत्र स्थातुं न शक्नोति; यथा विक्षिप्तः जनः, तत्र तत्र धावति। स्पर्शे सति, मनः अन्तः ज्वलनं जनयति, अन्ते च, यथा दीपशिखासितः भस्मीकृतः, स्वनाशं गच्छति। न हि पुण्यपापविवेकः; यत्किञ्चिद् समीपस्थं तत्र एव लीयते, यथा मूढो राजपुरुषः नृपस्नेहेन बध्नाति। नानाकर्मभिः, मनः अधिकं विस्तरं लभते, यथा सर्पविषं पयसि मिश्र्यते। जनः मित्रेभ्यः अपरिचितेभ्यश्च स्निग्धः, शीतलस्पर्शवत्, यावत्संपद् न कठिना भवति; यथा वातेन हिमं कठिनं भवति। विद्वांसः, शूराः, कृतज्ञाः, विनीताः, सौम्याः च—रत्नानि अपि धूलीपुटेन मलिनानि भवन्ति, तथैव संपद् तान् मलिनीकुर्यात्। संपदः न हि सुखाय, दुःखाय एव; गूढदोषयुक्ता, यथा विषमृत्युदायिनी। त्रिविधाः नराः दुर्लभाः—यो धनाढ्यः सन् अपमानितः न भवति, यो शूरः सन् न गर्वितः, च यः समदृष्टिः शक्तिमान् च। एषा संपद् दुःखिनां घोरगह्वरः, मोहगजानां विन्ध्यदुर्गमिव। सा पुण्यपद्मस्य रात्रिः, दुःखकुमुदस्य चन्द्रिका, तत्त्वदीपस्य वातवाहिनी, तरङ्गिणी नदी च। सा मेघमोहपन्थाः, विषं निराशावर्धनम्, संशयक्षेत्रम्, दुष्टसुखिनां गर्तः च। वैराग्यलतायाः हिमः, विकारनक्तिः, विवेकचन्द्रस्य राहुग्रासः, दयापद्मस्य चन्द्रिका च सा। इन्द्रधनुषः इव, सा नानारूपा मोहिनी; विद्युन्निभा चपला, उत्पद्य विनश्यति, मूढतायाः आश्रयः च। सा चपला, हर्षरहिता, नक्रसङ्घे नक्रवत्; तीक्ष्णमरीचिः, विरहकारिणी मृगतृष्णेव। क्षणमेकं तरङ्गवत् रूपं धारयति, स्थिरा न भवति; दीपशिखेव चलत्याः गतिर्दुरवगम्या। सिंह्याः इव, युद्धे क्रूरा, गजपतिं अपि पतति; तीक्ष्णखड्गवत् शीतला, विवेकविनाशिनी च सा। अन्यैः न चलिता, दुष्टराजगर्विता, एषा अशुभा संपद् दुःखं विना सुखं न जनयति। तमसा निष्कासिता, सा पुनः आगच्छति; स्थानं हित्वा निर्लज्जा, दुष्टजनाश्रया च। मोहिनी, मनः आकर्षयन्ती, केवलं कञ्जूषैः लभ्यते, क्षणाद् भग्ना; सा संपद्, सर्पकुलोत्पन्नशरीरा, पङ्कात् पुष्पलता इव उद्भवति। जीवनं पत्राग्रस्थजलबिन्दुवत् अस्थिरम्; अकस्मात् शरीरेण विहाय, पिशाचवत् निर्गच्छति। येषां मनः विषयासक्त्या, कामविषदाहेन, विवेकशून्यं, तेषां जीवनम् केवलं श्रमहेतुः। ये तु ज्ञेयमधिगताः, अनन्ते विश्रान्ताः, सत्-असत्समत्वेन शान्ताः, तेषां जीवनं एव सुखदायकम्। वयं तु, सीमितरूपाः, दृढनिश्चयाः च, हे मुनि, संसारमेघविद्युत्स्फुरितेषु न तृप्तिम् अनुभूमः। वायोः बन्धनं, नभसः विभागः, तरङ्गाणां संयोजनं वा साध्यं स्यात्; जीवननिष्ठा तु असाध्या। जीवनं शरद्भ्रमरमेखलावत् क्षणस्थायी, दीपशिखेव अनासक्तम्, तरङ्गवत् चपलम्। चन्द्रप्रतिबिम्बग्रहणं, मेघे तडित्सङ्घातस्य ग्रहणं वा साध्यं स्यात्; गच्छन्तं जीवनं तु न शक्यते धारयितुम्। चपलमनसा, जनः शून्यं जीवनं धावति; मूढः तु अन्तः केवलं दुःखमेव अन्वेषयति, खरकुत्र्यां गर्भशिशुवत्। सृष्टिसागरे, संसारफेनः उत्थाय पतति; हे राजन्, देहलतायां जीवनरसः माम् न रोचते।