संसारः मनसि आश्रितः इव दृश्यते, यः भोक्तव्यवस्तु रूपेण अवतरति; किन्तु मनः अपि अस्मिन असत्यं इव प्रतीतिः—कस्य कारणेन एवम् अत्यन्तं मोहिताः वयं? हन्त, वयं दुःखिताः, असत्ये विक्रयिताः, मोहग्रस्तमनसः, दूरस्थवनमध्ये भ्रमन्ति मृगाः इव मरीचिकाजलम् अन्विष्यन्तः। न कोऽपि अस्मान् विक्रीणाति, तथापि विक्रयिताः इव स्थिताः; सत्यं ज्ञात्वा अपि सर्वे मोहिताः वयं। किम् इदं संसारस्य सुखानुभवः दुर्लभः? व्यर्थं, मोहात्, निजधारणाभिः बद्धाः वयं। दीर्घकालं अज्ञानात् जीवनं नष्टम्, गहनमोहस्य गर्ते पतिताः, निर्दोषपशवः इव पाशे बद्धाः। किम् अहं राज्यम् इच्छामि, किम् सुखानि? कः अहं, किम् इदं सर्वं? मिथ्या यथास्तं तिष्ठतु—कः सत्यम् लाभवान्? एवं चिन्तयन्, हे ब्रह्मन्, सर्वेषु भावेषु मम रागः नष्टः, यात्रिकः मरुभूमिं इव अनिच्छन्। अतः, भगवन्, ब्रूहि—किम् नश्यति, किम् पुनः जायते, किम् वर्धते, किम् परिवर्तते? वृद्धिः, मृत्युः, जन्म, संपदः—एते पुनः पुनः आवृत्य गच्छन्ति, दृश्यत्वादृश्यत्वेन। एषु क्षणिकेषु भावेषु वयं अन्ये च क्षीणाः—पश्य, वयं क्षयमुपगच्छामः, पर्वतवृक्षाः वातेन इव। जनाः, अचेतनाः इव, प्राणवायुभिः सञ्चालिताः, व्यर्थं शून्यनलिकाः वातेन नादयन्ति। अस्य दुःखस्य निवारणं कथम्? इयम् चिन्ता मां दहति, वृद्धवृक्षः अन्तः अग्निना दग्धः इव। यद्यपि मम हृदयम् शिलायाः इव संसारदुःखेन आवृतम्, अहम् न रोदिमि, आश्रितजनभीत्या अश्रूणि निःसृतानि। मम मुखम् शून्यम्, कर्माणि रिक्तानि, अश्रूणि शुष्काणि, संवेदनाहीनानि; केवलम् विवेकः हृदि स्थितः एकाकी मां निरीक्षते। सत्तासत्तारूपं स्मृत्वा अहम् अत्यन्तं मोहितः, धन्यः जनः, दरिद्रात् दूरः सन्, संसारचिन्तया व्याकुलः इव। धनम्, भेदाय समर्पितम्, मनः मोहयति, गुणान् नाशयति, दुःखजालम् आनयति। चिन्तासमुच्चयेन विकृतम् धनम् सुखं न ददाति; भार्या गृहाणि प्राप्तानि भयङ्करपाशाः इव। मनः, हे मुने, असन्तोषम् अनुभवति, अनन्तदोषचिन्तनबन्धनात्, वनगजः शृङ्खलेन बद्धः इव। सर्वत्र, सर्वकाले, रात्रौ, इन्द्रियाणां चौराः विवेकं हरन्ति, विश्वं विचरन्ति; वद, हे विद्वांसः, अस्मिन युद्धे कः वीरः अस्ति? अयं भाग्यः, हे मुने, लोकस्य विनोदाय कल्पितः, किन्तु केवलम् भ्रमं जनयति, दुःखस्य कारणं च। यथा वर्षाकाले नदी तीव्रतरङ्गैः पूर्णा भवति, तथा जडमनः अन्तः उत्साहतरङ्गैः आकुलम्। तत्र अनेकाः चञ्चलतरङ्गाः, विविधवासनाभिः प्रेरिताः, नदीतरङ्गाः प्रवाहेन इव। दुर्भाग्यशाली मनः स्थिरं न तिष्ठति, विकृतव्यवहारयुक्तः इव इदं तत्र तत्र धावति। स्पर्शे तीव्रदाहः उत्पन्नः, अन्ते स्वविनाशं करोति, दीपधूमरेखा इव भस्मीकृतः। गुणदोषविवेकं विना, यद् समीपम् तद् ग्राहयति, मूढः राजपुरुषः इव राजा निष्क्रियः। विविधकर्मभिः मनः विस्तारयति, नागविषम् क्षीरं यथा मिश्रयति। जनः, मित्रेषु शत्रुषु च, हिमस्पर्शः इव सौम्यः, यावत् संपदः तं कठिनं न करोति, वायुः हिमम् यथा। ज्ञानी, शूरः, कृतज्ञः, विनीतः, सौम्यः—रत्नानि मृत्तिकया मलिनानि इव—संपदः तान् कलुषयति। हे प्रभो, संपदः सुखं न जनयति, केवलम् दुःखं; गुप्तविनाशं वहति, विषम् मृत्युम् यथा। त्रिविधाः जनाः दुर्लभाः—यो धनवान् जात्या न तिरस्कृतः, यो शूरः न अहंकारी, यो निष्पक्षः शक्तिमान्। एषा दुःखिनां घनगर्तः, विंध्यवनस्य गजाः गहनमोहस्य वनम्। पुण्यपद्मस्य रात्रिः, दुःखकुन्दस्य चन्द्रिका, सत्यदीपस्य वातः, तरङ्गनदी। मेघमोहस्य पर्वतमार्गः, विषं विषादवर्धनम्, संशयक्षेत्रम्, दुष्कामानां गर्तः। वैराग्यवल्लीषु हिमः, विकृतिपक्षिणां रात्रिः, विवेकचन्द्रस्य राहुजिह्वा, करुणापद्मस्य चन्द्रिका। इन्द्रधनुषः इव आकर्षकः, विद्युत् इव चञ्चलः, मूढत्वस्य आश्रयः। चपलः, सुखहीनः, नीलनिलस्य इव, तीव्रमरीचिका, वियोगदायिनी। तरङ्गस्य इव एकरूपं क्षणमात्रम्, स्थिरं न तिष्ठति; दीपशिखायाः इव, तस्याः गमनं दुरवगाहम्। सिंह्याः इव, युद्धे तीव्रः, गजपतिं पतयति; शीतलतुण्डस्य इव धारायुक्तः, तीक्ष्णः, तस्याः उद्देशः विदारितुम् स्थितः। अन्यैः न कम्पनीयः, क्रूरराजस्य गर्वसमृद्धः, अहं दुर्भाग्ये दुःखं विना सुखं न पश्यामि। तमःशत्रुणा द्वारात् निष्कासिता भाग्यः पुनः आगच्छति; हन्त, स्थानं नष्ट्वा, लज्जाहीनः, दुष्टानां आश्रयः।