रणभूमौ महती समरवेला प्रवर्तते स्म। तत्र वीराणां भिन्नकवचानां ज्वलदग्निस्फुलिङ्गैः दग्धकेशाः सन्दृश्यन्ते स्म, भूमिं तलवाराणां घोरनिनादः प्रतिश्रावयति, यत्र पतितवीरैः स्वशस्त्राणि दत्तानि। हस्तिप्रवराणां शराघातैः रक्तस्रोतांसि उन्निमेषन्त, दन्तिनां दन्तैः परस्परं घर्षणेन भीषणनादः आकाशं पूरयति स्म। महागदाभिः जनसमूहाः निपात्यमानाः गर्जन्ति, पतितवीरमस्तकसमूहैः आकाशं पद्मपङ्क्तिवत् आवृतम्। युद्धशूराणां बाहुभिः हस्तिभिः च उद्धूतधूलिः गगनं गाढं कृतवती, विजिगीषवः शत्रूणां शिरांसि अपहत्यान् जयशालिनः शत्रुभिः सह प्रतिहन्ति स्म। भयस्य वृद्धिः जाताऽभवत्, यत्र नखैः नेत्रकर्णनासिकासु खरं खन्यते, रथाश्च कम्पमानां पृथिवीं हस्त्यभिहताः परिवर्त्यन्ते। शरपतनक्षतेभ्यः रक्तारुणवस्त्रैः रणभूमिः शोभते, शस्त्राणि धूलिपुञ्जावृतानि प्रवहन्ति। सागरस्येकमयेन गर्विततरङ्गसमूहवद् स वीरः मृत्युनाऽभक्ष्यत, यः हासविलासप्रियः। स मेघनिनादवत् गर्जन् गर्वशैलशिखरभिन्नमेघघोषेभ्यः, हस्त्यश्वैः सह रथचक्रशूलगदाभिर्युद्धे तरुषु तटेषु च प्रवर्तते स्म। स शूराणां मध्ये मेषवत्, बाणसूत्रविवरेषु, वृक्षछिद्रेषु च प्रविश्य, ध्वजछत्रे च धूलिसंकरात् विकीर्णे। मशीनशिलाचक्राणां पतमानानां मध्ये स त्वरया प्रविश्य, मृत्युनाऽभिहतः, वीराणां घोरनिनादः प्रतिश्रावयति। तस्य मस्तकं कठोरपरशुक्षतैः विदारितम्, वस्त्रं च दूरभिन्नतलवार्प्रभाभिः चिह्नितम्। भूमिः शररिसृक्तिभिः आवृताऽभवत्, सेनायाः कोलाहलं भूतगणनर्तनगदाप्रहरणैः पूर्णम्। स आकाशे स्थितः, धैर्यशूलशक्तिविलसितद्वारः, तस्य खड्गो भसुण्डया भग्नः, गगनमण्डलं निर्मितम्। शरशूलकण्टकनलिनीषु मयूरवत् स वीरः, तस्य सैनिका नृपेण सम्मानिताः, शरशूलवृष्टौ प्रमोदन्ते। दिव्यानर्तकीनां वीरग्रहणोत्सुकबाहुप्रसारणैः, दिशः रणघोषेण कम्पन्ते, वीराणां कङ्कणानि नृत्यन्ति। तीक्ष्णशूलघातेन वीराणां गतयः बाध्यन्ते, गजाः चक्ररथनिमेषैः भग्नपङ्क्तयः, निपतन्ति। मत्तगजाः परशवृष्ट्या सह पतन्ति, वीराः गदाप्रहरणैः शत्रून् त्रासयन्तः गर्जन्ति। रथवृक्षौ यन्त्रशिलाप्रहारैः भग्नौ, श्वेतातपत्राणि तीक्ष्णखड्गैः विदारितानि। शरास्त्रविसृट्या भूमिः विकीर्णा, सेनायाः कोलाहलं भूतगणनर्तनगदाघातैः पूरितम्। गजपक्षाः अंकुशप्रहारैः स्तम्भिताः, वीराः पाशविद्यायां निपुणाः स्वमित्रवियोगे शोकमापन्नाः। जनाः कुसुमपत्रवत् पतन्ति, छुरिकाप्रहारैः उदरविदारणम्, तत्र शिवनर्तनं प्रवर्तते, त्रिशूलोन्नतेन भीषणाननैः। धनुर्धराणां धावनकोलाहलं बर्हिणनादवत् प्रतिश्रावयति, शृङ्गधारिणः शूराः स्ववीर्यं दर्शयन्ति, अन्ये रणनृत्यं कुर्वन्ति। वज्रनिष्ठुरपाणिभिः निपीडितः स आकाशे गृध्रवत् पतति, रथपटः पतति। महागजाश्वैः अंकुशग्रहणेन, नृपध्वजाः विक्षिप्ताः, गदाप्रहरणैः रणकोलाहलं समुत्पन्नम्। दीर्घप्रासादप्रहारैः भूमिः उत्खाताऽभवत्, द्विगुणधनुष्कशरैः शिलाश्रृङ्गाणि भग्नानि। मत्तगजौ द्वाभ्यां करकटैः छिन्नौ, रणभूमिः धान्यपिण्डैः पूर्णा, सेनापक्षिणः मेघवत् शृङ्खलाभिः बद्धाः। शरवृष्टिः वीरवृष्टिसमानाऽभवत्, वीरकेशपुङ्खाः विक्षिप्ताः, रणकोलाहलं कल्पान्तचलितशैलनादवत् आवर्तते। अथ नृपवीरमन्त्रिप्रेक्षकाणां मध्ये हर्षस्फुरितवचनानि समुत्पन्नानि। ह्रदस्थपद्मस्य चलनं खगसमूहस्य वा गमनमिव, गगनं शूरमस्तकाभरणैः तारारूपेण शोभते। पश्य—रक्तस्रोतसां पवनैः रक्तवर्णिताः सायं गगनवत् दीप्ताः, मेघसूर्यसमाः वीराः मध्याह्ने प्रभान्ति। भगे, किमेतत् तृणैः पूर्णं गगनं दृश्यते? नैतत्तृणम्, वीर्यवती—एते शरमेघाः। यावन्ति रजांसि भूमौ रक्तेन शम्यन्ते, तावन्ति वर्षसहस्राणि वीराणां स्थानं दिवि भवति। मा भैः—एते न नीलोत्पलदलप्रभाखड्गाः, एते लक्ष्म्याः विलासदृष्टयः, या वीरदर्शिनी। कामदेवः स्वर्गस्त्रीणां वीराङ्कलालसां मेखलामोचनाय उत्सुकः प्रस्थितः। कम्पितपद्मनालाभाः बाहवः, रक्तकिसलयाभिः हस्ताः, पुष्पमालामत्तलोचनाः, मधुपुष्पगन्धाः। नन्दनवनदेव्यः भवदागमनाशां कृत्वा नृत्यं कुर्वन्ति, मधुरवचनैः आमन्त्रयन्ति। एषा सेना ग्रामस्त्रीव दुष्कृत्या, कठोरपरशुभिः शत्रून् अन्तः विदार्य, प्रियं हिंसति। हा, मम पितुः शिरः दीप्तकुण्डलयुतम्, बाणेन सूर्यनिकटे नीतम्, कालेन सप्तमग्रहवत्। स वेगेन उन्नतबाहुः, चरणे शृङ्खलया बद्धं 'चित्रदण्ड' नाम चक्रं परिभ्रम्य, द्वौ महाशिलाखण्डौ च भ्रमयति। यमसमः स वीरः दक्षिणदिशतः आगतः, सर्वतः सैन्यं सञ्चिन्वन्, 'यथागतं पुनर्याम' इति वदन्, यमवद् अग्रे गच्छति।