महर्षेः तात्पर्ययुक्तं हितोपदेशं श्रुत्वा, रघुनन्दनः रामः दुःखं परित्यज्य, मेघागमने प्रमुदितमयूरवद्, स्वस्वलाभनिश्चयेन हृष्टः बभूव। तदा महर्षिणा पृष्टः, तेन च सान्त्वितः, राघवः मृदुयुक्तानि, प्रमाणयुक्तानि, स्थिरार्थानि च वाक्यानि सप्रेमं उवाच। सः प्राह—“भगवन्, त्वया पृष्टेऽस्मिन्समये, यथाशक्ति अविद्वानपि वक्ष्यामि; कः हि सत्पुरुषवचनं तिरस्कुर्यात्? अत्र पितृगृहे जातः अहं शनैः वर्धितः, विद्यां सम्प्राप्य च स्थिरः अभवम्। ततः सदाचारनिष्ठः, हे मुने, समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं तीर्थयात्रया अनुचरन् अभवम्। अनन्तरं, स्वविवेकात् संसारासक्तिः मे बन्ध इव प्लावयिता नदीतीरम् इव प्रमृष्टः। विवेकयुक्तचित्तः, विषयेषु अरुचिम् आपन्नः, अहम् एतद् चिन्तयामास—‘किं नाम एषः संसारख्यः सुखः? जननं मरणाय, मरणं च पुनर्जन्माय एव।’ सर्वेऽपि चराचरविकाराः स्वस्वस्थितिम् एव प्रतिपद्यन्ते; आपदाधिपाः, पापकल्पनाः, सम्पदः च स्वस्ववर्त्मनि तिष्ठन्ति। मानदण्डवत्, मनसः कल्पनया एव, परस्परं असम्बद्धाः विचाराः संलक्ष्यन्ते। मनोनिष्ठं इदं जगत् भोक्तृरूपेण दृश्यते, किन्तु मन एवात्र असत्यमिव दृश्यते—कस्मात् वयं एवं मोहग्रस्ताः? हा नाथ, वयं खलु दुःखिनः, मिथ्याविक्रयितमानसाः, दूरतमः कानने मृगाः इव मृगमरीचिकां धावन्तः। नापि कश्चन अस्मान् विक्रीणाति, तथापि वयं सर्वे मोहिता एव, सत्यमपि जानन्तः। किं वा विषया दुर्लभाः? व्यर्थमेव, मोहात्, दृढकल्पनया बद्धाः वयम्। दीर्घकालं अज्ञानात्, जीवितं व्यर्थीकृत्य, गाढमोहपतिताः, पाशे पतिता मृगाः इव, भ्रमामः। किं मे राज्येन, किं वा भोगैः? कोऽहम्, किमिदं समुत्पन्नम्? मिथ्या यदस्ति तदस्तु, कः खलु किञ्चित् सत्यम् अलभत? एवं चिन्तयन्, हे ब्रह्मन्, सर्वभावेषु अरुचिं प्राप्तवान्, यात्रीव मरुभूमौ अनारमणः। तस्मात्, भगवन्, ब्रूहि—किं नश्यति, किं जातम्, किं वर्धते, किं विक्रियते इति? जरामरणजन्मसम्पदः पुनः पुनः आविर्भावतिरोभावान् प्राप्नुवन्ति। एतेषां क्षणिकभावानां वशात् वयं चान्ये च क्षीयामः—पश्य, वयम् इव पर्वतवृक्षाः वातेन कम्प्यमानाः। जनाः, चेतनाहीनाः इव, प्राणरूपवायुभिः सञ्चालिताः, व्यर्थं शुष्कनलिकावद् शब्दयन्ति। एषा मे चिन्ता संतपयति—कदा एष दुःखान्तः स्यात्? वृक्षः इव जर्जरः, अन्तः प्रज्वलिताग्निना दग्धः इव। यद्यपि संसारदुःखेन हृदयं शिलावत् बद्धम्, तथापि स्वजनभीत्या न रुदामि, अश्रूणि निगृह्णामि। शून्यवदनः, शून्यकर्मा, शुष्काश्रुः, विवेक एव हृदि रहसि मां पश्यति। सत्-असत्स्वरूपं स्मरन्, अहं महद् भ्रममाप्नोमि—धन्यः अपि, दरिद्रतया दूरः, संसारचिन्तया क्लिश्यते। धनं, व्योगनिष्ठं, मनः मोहयति, गुणान् नाशयति, दुःखजालं जनयति। चिन्तापुञ्जैः समाकुलं धनं मे न तुष्टिदायकम्; भार्यागृहाणि लब्धानि, भीषणपाशवत्। मनः मे न तृप्यति, हे महर्षे, अनन्तदोषचिन्तनबन्धनात् गजः इव शृङ्खलया बद्धम्। सर्वत्र, सर्वदा, रात्रौ च, इन्द्रियाणि विवेकहरणकुशलचौराः इव विचरन्ति; ब्रूहि, हे बुधाः, को वा अस्माकं योधा इति? एषा श्रीः, हे महर्षे, लोके क्रीडार्थमेव कल्पिता, किन्तु मोहजननी, दुःखहेतुरेव। यथा वर्षाकाले नदी महती, वेगेन, शब्देन च प्रवहति, तथा मूढचित्तं अन्तः तरङ्गैः व्याप्यते। तत्र नानाविचारतरङ्गाः, स्वस्रोतसा प्रेरिताः, नदीतरङ्गवत् उद्भवन्ति। दुर्भाग्ययुक्तं मनः एकत्र स्थातुं न शक्नोति, विचित्रचेष्टया मुग्धवत् इह तत्र धावति। स्पृष्टं सतीदं मनः अन्तः तीव्रदाहं जनयति, अन्ते च स्वनाशाय उपयुज्यते, दीपशिखासमभ्रंश्यते इव। न धर्माधर्मविवेकः, किंतु यत्किञ्चिद् समीपस्थं तत्र मूढः मन्त्रिवत् रज्यते। नानाकर्मभिः मनः विस्तारं प्राप्नोति, सर्पविषवत् दुग्धे व्याप्नोति। जनः सौम्यः, मित्रशत्रुषु शीतलः, हिमस्पर्शवत्, यावत् सम्पदः तं कठिनं न कुर्वन्ति, वातेन हिमा कठिनीकृता इव। पण्डिताः, वीराः, कृतज्ञाः, विनीताः, स्निग्धाश्च, रत्नानि इव अल्परजसा लिप्यन्ते, सम्पद्भिः कलुषीकृताः। भगवन्, सम्पदः न सुखदायिनी, दुःखस्यैव कारणम्; सा रहसि विनाशं वहति, विषम् इव मृत्युं जनयति। त्रिविधा दुर्लभा जनाः—यो धनवान् सन् न जात्या निन्द्यते, यो वीर्यवान् सन् न गर्वी, यो सामर्थ्यवान् सन् न पक्षपाती च। एवं रामः, विवेकदुःखाकुलः, महर्षिं प्रति आत्मनः संसारदोषान्, मनसः चञ्चलत्वं, सम्पदः दुःखकारणत्वं च, विनयपूर्वकं निवेदयामास।