सर्वे वस्तुषु स्वातन्त्र्यं नास्ति, तानि यथाकर्म विचरन्ति। यत्र चाण्डस्य भूमिभागः 'अधः' इति कथ्यते, अन्यत्र तु शून्यमेव दृश्यते। यथा गगनस्थे गोलके भ्रमन्त्यः पिपीलिकाः, तासां पादाः अधः, पृष्ठं चोपरि, दिशः तेनैव निर्दिश्यन्ते। केचन स्वहृदि भूमिं वृक्षजालैः वल्मीकैश्च आवृतां पश्यन्ति; निर्मलं गगनं सूर्येण, चन्द्रेण, देवैः, दानवैश्च परिवृतम् अस्ति। अयं लोकः ग्रामनगरगिरिसंयुतः मरुस्थलधातोः उद्भूतः, तेनावृतः यथा पक्कमार्कटीकफलम् अस्य त्वग्भिः, तथैवाव्ययेनावृतः। यथा विंध्यकानने गजाः विचरन्ति, तथा तस्मिन् परे विस्तारि विश्वनदीः प्रवहन्ति। तत्र सर्वमस्ति, तस्मादेव सर्वं, तत्सर्वमिदं सर्वत्र च, सदा च तद्व्याप्तं, अणीयसि अपि परमाणौ। तस्मिन् परप्रकाशाम्बुधौ, यः शुद्धचैतन्यमयः, तत्र विश्वरूपिण्यः तरङ्गाः सदा उद्गच्छन्ति निमज्जन्ति च। केचन अन्तःशून्याः, सर्वविचारनिशासु तिष्ठन्ति; जलसागरस्य तरङ्गा इव, त एव शून्यसिन्धौ पतन्ति। केचन कल्पान्ते अन्तःगर्जितं शृण्वन्ति, तदन्यैः न ज्ञायते, ये स्वभावरसे एव लीनाः। केषुचित् आदौ सृष्ट्यङ्कुरः समुत्पद्यते, यथा बीजकोषे सृज्यते सिक्ते। महाप्रलयकाले केचन सूर्यरश्मिभिः आश्रयभ्रष्टाः, ऊष्मायाम् हिमबिन्दवः इव गलन्ति। ये च स्वस्थानं न प्राप्तवन्तः, ते युगान्तं पतन्तः, अन्ते च विघट्य, केवलचैतन्यमयस्वरूपेण पुनर्जायन्ते इति श्रूयते। केचन गगनस्थलोमपिण्डवत् स्थिराः, तेषां भाग्यं वातकम्पवत् उदेति। वेदमार्गाभ्यासात् अन्यः पन्थाः केषाञ्चित् निर्दिष्टः; केषाञ्चित् आदिरधिकः, तेषां भावक्रमः अन्यथैव। केचन ब्रह्मादयो भवन्ति, केचन विष्ण्वादयः स्रष्टारः; केचन प्रजापतयः, केचन अनाथाः। केचन अद्भुतसृष्टिपतयः, केचन पशुरूपिणः; केचन एकसागरपूरिताः, अपि च जलरहिताः। केचन शिलालोहपिण्डाः, केचन कृमिपथगाः; केचन सर्वदेवमयाः, केचन अर्धमानुषाः। केचन सदा तमसा आवृताः, तैः एव निवास्यन्ते; केचन मक्षिकासंकुलिताः, उदुम्बरप्रभया युक्ताः। केचन अन्तःशून्याः, शून्यनिश्चलतया जातस्वरूपाः; केचन अस्मिन्लोके पूर्णाः, ते शून्यतां न कल्पयन्ति, यथा गगनगिरयः शान्ताः। तस्मिन् एव तादृशं विशालान्तरं, महदाकाशं, यन्न विष्ण्वाद्यपि प्राणदाः दातुं शक्नुवन्ति। प्रत्येकब्रह्माण्डे भूमिभागः स्वभावतः अस्ति, यः चुम्बकवत् अन्यांश्च धातून् आकर्षति, यथा मणिरयस्कान्तम्। सृष्ट्यादिर्न तु मनसः गम्यः; तस्मात्, हे विद्वन्, तं लोकं वर्णयितुं मम शक्तिर्नास्ति। यथा मदोन्मत्तयक्षाः महाकाननध्वान्ते एकमेकं न पश्यन्तः नृत्यन्ति, एवं परे गगने अनन्तमहाविश्वानि उद्भवन्ति, दीप्तानि च। एवं चिन्तयित्वा, तौ द्वौ जगत् परित्यज्य स्वप्रासादं ददृशतुः, स इव नगरं गभीरनिद्रायाम् निःशब्दमस्ति। तत्र तौ राजमहत्कायं पुष्पमालाभिर् गुरुकायं ददृशतुः, तस्य च समीपे मनसः लीलारूपं सूक्ष्मशरीरं स्थितम्। तद्देशः त्रिरात्रान्धकारनिद्रया जनेन पूरितः, गन्धधूपचन्दनकर्पूरकुङ्कुमगन्धैः पूरितः। तं दृष्ट्वा, पुनः पतिसंसारं प्रविष्टुम् उत्सुकायाः लीलायाः, चिन्मात्रशरीरया, तत्रैव गगने पतनम् अभवत्। सा तं देशं प्रविवेश, पतिसङ्कल्पसृष्टं लोकं, जगत्पटं चाण्डकोषं च भित्वा। सा देवी सहितया, पुनः तं ब्रह्माण्डमण्डपं आवृतं प्राप्तवत्यौ, तेनैव मार्गेण शीघ्रं प्रविष्टे। सा पतिसङ्कल्पजं लोकं ददर्श, स एव मलिनसंसारपङ्कः, हंस इव अज्ञानाम्भसि कलुषितं कमलम्। तौ देव्यौ तं गगनं, तत्र च गगनमयं लोकं, यथा बिल्वे विवरं प्रविशन्ती पिपीलिका, ब्रह्माण्डे प्रविविशतुः। तत्र अन्यान् लोकान्, पर्वतान्, अन्तरिक्षम् अतिक्रम्य, सागरोपगिरिसंकुले पृथिवीं जग्मतुः। तत्र जम्बूद्वीपं मन्दरमेरुना भूषितं, नवदलं मध्यगतम्, तत्र भारतखण्डे लीलापतेः राज्यं दृष्टम्। तस्मिन्नेव काले, तत्र सुशोभितायां पृथिव्यां राजा कश्चित् सर्वसीमाव्याप्तराज्यः विजयकर्म अकरोत्। तत्र त्रैलोक्यवासिनः युद्धोत्सुकाः समागताः, तेन गगनं अत्यन्तं संकीर्णमभवत्। तत्र निर्भयम् आगत्य, तौ रजनी द्वौ रजनी, गगनं देवगणैः मेघैः इव विराजमानं पश्यतुः। तत्र सिद्धचरगन्धर्वविद्याधरैः सहितं, सुरस्त्रीभिः शूरग्रहणोत्सुकाभिः परिवृतम्। तत्र भूतपिशाचराक्षसाः रक्तमांसमुखैः नृत्यमानाः, विद्याधर्यः पुष्पवृष्टिभिः हस्तैः पूरयन्त्यः। तत्र वेतालयक्षकुम्भाण्डैः परिवृतं, युद्धदर्शनात् सन्मानपूर्वकं, शिलाशिखरैः शस्त्रपतद्वारि रक्षितम्। तत्र गगनमण्डलम् अस्त्रवृष्ट्या, पलायमानभूतगणैः, युद्धोत्सुकवीरैः, इन्द्रसैनिकदीप्त्या च दीप्तमासीदिति।