भूमौ जलं ततोऽग्निः समीरश्च नभस्तथा। एतेषां प्रत्येकस्य दशगुणाधिक्येन, क्षणेनैव पूर्वतरोत्तरो विलङ्घ्य दृश्यन्ते। तत्र सः परमाखिलं व्योम, अमेयमपूर्वमपश्यत्—तत्रैवैतद्विश्वमणुकल्पमिव व्याप्य स्थितम्। सा च तत्र लीलया तादृशानावरणसृष्टीन् दृष्टवती—यथा हि प्रभायां धूलिकणाः नभसि विराजन्ति, तथा तत्र दिव्याण्डकोटयः व्योम्नि स्फुरन्ति। महद्व्योमान्तरसागरे, परमशून्यसलिलेषु, सा तत्र बुब्बुदानां समूहान् च दृष्टवती, ये महाचैतन्यरसस्वभावात् उत्पद्यन्ते। केचन अधः पतन्ति, केचनोर्ध्वं गच्छन्ति, केचिदपि पार्श्वतः सञ्चरन्ति, अपरे तु स्वचेतनायामेव स्थिताः। यत्र यथा च तेषां चेतना उदेति, तत्रैव तथा तेषां रूपाणि प्रादुर्भवन्ति। तत्र तु नास्त्यधः, नोपरि, न आगमनं, न गमनं; अन्य एव सः भावः, स्वशरीरस्यैव आगमनरूपः। तत्र चेतना स्वभावतः पुनः पुनरुत्पद्यते, स्वस्वविचारैः शम्यति, यथा बालानां कल्पनाजालम्। तत्र किं स्यादधः, किमूर्ध्वं, किमपि पार्श्वतः, तस्मिन्प्रकाशमये व्योम्नि? ब्रह्मन्, ब्रूहि, यदि किञ्चिदत्र निश्चितस्थानमस्ति। अत्रास्मिन् विशालानन्ते व्योम्नि, ब्रह्माण्डानि सर्वावरणयुक्तानि, नभसि बुब्बुदवत् लघूनि प्रभान्ति। सर्वेऽपि पदार्थाः स्वातन्त्र्यं विना सञ्चरन्ति; ब्रह्माण्डस्य भूमिभागः 'अधः' इति कथ्यते, अन्यथा तु शून्यमेव। यथा कश्चन विहायसी गोलकपिण्डे विचरन्ति पिपीलिकाः, तेषां दशदिक्—अधः पादाः, ऊर्ध्वं पृष्ठम्—एवमभिधीयते। केषांचिद्भूतानां हृदये भूमिर्वृक्षविवरैश्च छादिता, व्योम च सूर्यचन्द्रग्रहदैत्यैः परिवेष्टितम्। अयं लोकः ग्रामनगरगिरिसंयुक्तः, मरुबिन्दुसंभावितः, तेनैवावृतः, यथा पक्वामलकी त्वचसा। यथा विंध्यारण्ये गजाः सञ्चरन्ति, एवं तस्मिन्परमव्योम्नि ब्रह्माण्डनद्यः प्रवहन्ति। तत्रैव सर्वमस्ति, ततः सर्वमुत्पद्यते, तदेव सर्वं सर्वत्र, तदेव सर्वदा सर्वगतं, अणौऽपि व्याप्य स्थितम्। तस्मिन्परमप्रकाशसागरे, शुद्धचैतन्यमये, ब्रह्माण्डरूपतरङ्गाः सततं उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च। केचन तत्र अन्तः शून्या, सर्वविचारनिशासु स्थिताः, यथा सलिलराशौ तरङ्गा, शून्यसिन्धौ क्षिप्यन्ते। केषांचिदन्ते महाप्रलयकाले अन्तरनादो जायते, स तु नान्यैः श्रूयते न ज्ञायते, येषां स्वभावरसास्वादनं तत्रैव। अन्येषां तु आदौ सृष्ट्यभिलाषः उत्पद्यते, यथा सृजनसिक्तबीजे कोपलमुल्लसति। महाप्रलयकाले केचन सूर्यकिरणैर्विभिन्नाश्रयाः हिमबिन्दव इवोष्णेन गलन्ति। केचित् स्वलाभ्यं स्थानं न प्राप्य, यावत्कालं पतन्त्येव, अन्ते च विकीर्णाः पुनरपि चैतन्यरूपेण जाताः इति श्रूयते। केचन व्योम्नि लोलकपिण्डवत् स्थिराः, तेषां सम्पदः वातनादरूपेण स्फुरन्ति। शास्त्राभ्यासात् अन्येषां मार्गोऽन्यः, केषांचिदादिरपि दीर्घः, जीवनक्रमोऽप्यन्यथैव। केचन ब्रह्मादिरूपिणः, केचन विष्ण्वादिसृष्टिकर्तारः, केचित् प्रजापतयः, अन्येऽपि अप्रजापतयः। केचन अद्भुतसृष्टिपतयः, केचन पशुरूपिणः, केचित् एकसिन्धुरूपिणः, जलरहिताश्चान्ये। केचन शिलालोहपिण्डाः, केचन कृमिपथस्थिताः, केचन पूर्णदेवरूपिणः, अन्येऽर्धमानुषाः। केचन नित्यं तमसावृताः, तैः एव सत्त्वैः उपजीवन्ति; केचन मधुककुलैः पूर्णाः, उदुम्बरफलगौरवयुक्ताः। केचन नित्यं अन्तः शून्याः, शून्यनिश्चलस्वभावोत्थाः; ये तु अस्मिन्लोके पूर्णाः, ते शून्यभावं नापि मन्यन्ते, व्योमगिरिशान्तवत्। तेषां मध्ये यदन्तः महदन्तरं व्याप्य स्थितं, तदपि विष्ण्वादिदेवैः प्राणदातृभिरपि न दत्तम्। प्रत्येकस्मिन्ब्रह्माण्डे भूमिभागः स्वभावतः चुम्बकवत्, तत्रैव सर्वाणि तत्त्वानि आकर्षति, यथा रत्नमयः लोहकर्षणम्। सृष्ट्युत्पत्तिः सा तु अतीन्द्रियमना, तस्मात्त्वं बुद्धिमान्, तं लोकं वर्णयितुं न शक्नोमि। यथा मदोन्मत्तयक्षाः महादारुणेऽरण्ये अन्धकारे परस्परं न पश्यन्तः नृत्यन्ति, एवं परं व्योम्नि अनन्तमहालोकाः उद्भवन्ति स्फुरन्ति च। एवं चिन्तयित्वा तौ संसारात् निर्गत्य स्वगृहं ददृशतुः, यथा सुप्तनगरे शान्तं राजप्रासादम्। तत्र ते अपश्यतां पुष्पमालाभरणं महत् राजशरीरं, तस्य च समीपे सूक्ष्मशरीरं मनःक्रीडारूपं स्थितम्। तत्रैव त्र्यह्निशयानां जनानां समूहः, गन्धधूपचन्दनकर्पूरकुङ्कुमगन्धैः पूरितम्। तं दृष्ट्वा, पुनः पत्युर्लोकचक्रे प्रवेशाय उत्सुकाऽभवत् लीला, तत्रैव स्वकल्पितशरीरेण तस्मिन्नेव व्योम्न्यपतत्। सा केचित् व्योमदेशं प्रविश्य, पत्युर्विचारसृष्टं लोकचक्रं, जगत्पटलं ब्रह्माण्डकपाटं च भित्त्वा प्रविष्टवती। सा देवी तेन सह पुनः तद्ब्रह्माण्डमण्डपं प्राप्तवती, यत्र पुनः आवरणयुक्तं त्वरया तत्रैव प्रविष्टा। तत्र सा पत्युर्विचारजं जगत् अपश्यत्—यथा हंसः तमसीनांबुधाराः मलिनं कमलमिव पश्यति—एवं तद्भवसरोवरं तमसा मलिनीकृतं ददर्श।