ततः स देवीं पृष्टवती—“अत्रतः परं कः पन्थाः, स च कः स्वरूपः? आगामिन्याः पतनस्य च किम्? एतद् वद देवि।” तदा सा देवी प्रत्युवाच—“अत्रतः परं तव पुरतः ब्रह्माण्डस्य बहिर्वल्कलम् अस्ति, यतः वज्रधूल्यादिपरमाणवः उत्पद्यन्ते।” एवं संवादयन्त्यौ तौ ब्रह्माण्डवल्कलस्य समीपं प्राप्नुतः, तं घनचक्राकारगिरिवेष्टनं भ्रमरयुगलवत् परिभ्रमन्त्यौ। ततः तौ किञ्चिदपि प्रयासं विना तस्मात् ब्रह्माण्डवल्कलात् व्योमवत् समतिक्रान्तवन्तौ; यतः निश्चयेन संस्थितस्य गमने वज्रस्वभावः, नान्यथा। सा अपि अव्याहतज्ञानया तस्मात् आप्यावरणात् बहिः ब्रह्माण्डस्य परमप्रभांसि लोकान् अपश्यत्। ब्रह्माण्डात् बहिः जलतत्त्वं संस्थितम्, तदपि दशगुणं महत्त्वेन तद्वेष्टयति, यथा बदरबीजस्य त्वगिव। ततः दशगुणं वह्नितत्त्वम्, तस्मात् दशगुणं वातः, ततः दशगुणं व्योम, ततोऽपि परं परमाकाशम्। तस्मिन् परमाकाशे न मध्यं नादिः नान्तः जायते, यथा वन्ध्यापुत्रकथायाम्। तत् शुद्धं, शान्तम्, अनादि, विमोहशून्यम्, आद्यन्तमध्यवर्जितं, महात्मनि स्थितम्। यदि परमबलात् शिवस्य प्रभुः वा गरुडध्वजः तत्र समुत्थाय तदध्यानं कुर्यात्, तर्हि तस्य शुद्धाकाशस्य अन्तं प्राप्नोति; तथा एकाग्रगतिर्वायुः अपि तत्र गच्छति। अत्र पृथिव्यादीनि पञ्च महाभूतानि, पृथिव्याः जलम्, जलस्य वह्निः, वह्नेः वायुः, वायोः व्योम—एवं पूर्वपूर्वं दशगुणं विशिष्य, क्षणेन अधस्तनानि अतिक्रामन्ति। स तत्र परमाकाशं निरूपमं दृष्ट्वा, तस्मिन्नेव अस्मिन्महाविश्वं परमाणुवत् व्यवस्थितं अपश्यत्। सा अपि तानि ब्रह्माण्डानि, तेषु तादृशीं मायामयीं सृष्टिं, अनन्तानि, तेजःकणवत् आकाशे दीप्तानि, दृष्टवती। तस्मिन् महाकाशसागरस्य शून्यजलनिधौ, महाचैतन्यरसात् उत्पन्नान् फेनगुल्मान् अपश्यत्। केचित् अधः पतन्ति, केचित् ऊर्ध्वं यान्ति, केचित् तिर्यग्गच्छन्ति, अपराः स्वचेतनायाम् स्थिताः। यत्र यथा च चेतना उत्पद्यते, तत्र तथा तेषां रूपाणि अपि दृश्यन्ते। तत्र तु न उन्नतिः, न पतनं, न आगमनं, न गमनं; तदन्यः एव भावः, यतः एषः स्वशरीरस्यैव आगमः। तत्र चेतना स्वभावतः उत्पद्यते पुनः पुनः; स्वैः विचारैः एव सा निवर्तते, यथा बालानां कल्पनाजालम्। तत्र किमधः, किमूर्ध्वम्, किम् पार्श्वे, तस्मिन् तेजोविस्तारे? ब्रह्मन्, वद, यदि अस्यां अवस्थायाम् कश्चित् निश्चितः देशः नास्ति। अत्र अनन्ते महाव्याप्ते क्षेत्रे ब्रह्माण्डानि, सर्वावरणयुक्तानि, आकाशे फेनबिन्दुवत् दीप्तानि दृश्यन्ते। सर्वे पदार्थाः स्वतन्त्रतया न सञ्चरन्ति; ब्रह्माण्डस्य यः पृथिव्यंशः स एव ‘अधः’ इति कथ्यते, अन्यथा तु शून्यमेव। यथा विहायसि स्थिते गोले भ्रमन्त्यः पिपीलिकाः, तासां पादाः अधः, पृष्ठम् ऊर्ध्वम्—इति दश दिशः कल्प्यन्ते। केषुचित् हृदये भूमिः वृक्षवृन्दैः वल्मीकैश्च आवृता; व्योम च सूर्यचन्द्रादित्यसुरराक्षसैः परिवेष्टितम्। अयं लोको ग्रामनगरगिरिसंयुक्तः मरुभूतात् उत्पन्नः, तेनैवावृतः, यथा पक्वहरितकी त्वचा। यथा विन्ध्यकाननप्रदेशे गजानां विचरणम्, तथा तस्मिन् परमविस्तारे ब्रह्माण्डनद्यः प्रवहन्ति। तत्र एव सर्वम्, तस्मात् एव सर्वम्, तत् एव सर्वम्, सर्वत्र च तत् एव, सदा सर्वव्यापि, अणौ अपि तत् एव। तस्मिन् परमप्रकाशसिन्धौ, शुद्धचैतन्यमये, ब्रह्माण्डरूपाः तरङ्गाः सततम् उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च। केचित् अन्तः शून्याः, सर्वविचारनाशरात्रिवत् तिष्ठन्ति; ते जलेनिव सिन्धोः तरङ्गाः शून्यसिन्धौ पतन्ति। केषांचित् कल्पान्ते अन्तरितं निनदः जायते, स तु नान्यैः श्रूयते न ज्ञायते, यः स्वभावास्वादेन तृप्ताः। अन्येषां सृष्ट्यभिसिक्तबीजकोषे अंकुरवत् आदौ एव सृष्टेच्छा जायते। प्रलयकाले केचित्, सूर्यकिरणैः आश्रयविच्छेदात्, हिमबिन्दुवत् ऊष्मणा विलयं यान्ति। केचित् स्वलभ्यलोकं न प्राप्य, युगान्तं पतन्तः, विनष्टाः पुनः चैतन्यमात्ररूपेण जाताः कथ्यन्ते। केचित् आकाशे लम्बमानकपालवत् अचलाः तिष्ठन्ति; तेषां भाग्यं वाततरङ्गवत् उद्भवति। वेदाध्ययनात् अन्यः मार्गः केषांचित् निर्दिष्टः; केषांचित् आदिः दीर्घः, जीवनक्रमः चान्यथा व्यवस्थितः। केचित् ब्रह्मादयः, केचित् विष्ण्वादयः सृष्टिकर्तारः; केचित् प्रजापतयः, अन्ये च अप्रजापतयः। केचित् अद्भुतसृष्टिपतयः, केचित् पशुरूपिणः; केचित् एकसिन्धुपूर्णाः, निर्जलनिरन्यकः। केचित् शिलाधातुसङ्घाताः, केचित् कृमिपथस्थिताः; केचित् देवमात्ररूपिणः, अन्ये मनुष्यांशकाः। केचित् सदा तमसा आवृताः, तत्र तादृशैः प्राणिभिः सेविताः; केचित् मधुकाकुलाः, उदुम्बरफलवैभवयुक्ताः। केचित् सदा अन्तः शून्याः, शून्यनिष्ठाचेतनसम्भूताः; ये चास्मिन्लोके पूर्णाः इति ज्ञायन्ते, ते तादृशं शून्यमपि न कल्पयन्ति, यथा व्योम्नि मौनगिरयः। तेषु तादृशं महान्तः शून्यमस्ति, यत् विष्ण्वाद्यपि प्राणदः दातुं न शक्नोति। एवं सा देवी, ब्रह्माण्डस्य बहिः परमप्रकाशमयं, शुद्धचैतन्यरसपूरितं, अनन्तं महाकाशं, तत्र प्रवहमानान् ब्रह्माण्डनद्यः, विविधरूपाणि जीवसङ्घातान्, तेषां चोत्पत्तिविलयादिक्रमं, स्वभावतो जातां चेतनां, सर्वं दिव्यदृष्ट्या अपश्यत्।