सा स्त्री केवलं गोमय-शाखा-संग्रहेनैव व्यग्रता आसीत्, जीर्णचेलवस्त्रेण आवृताङ्गी, भारवाहनात् अंगेषु चिह्निताङ्गी। सदा कर्ण-केश-हस्ताद् कीटान् निष्क्रान्तुं व्यग्रता, शीघ्रं गृहाय शाकानि आनयितुं तत्परता, गृहेषु कार्येषु नित्यं प्रवृत्ता। सा गोष्ठे नीलनदीतरंग-सीत-तृणेन गाः पोषयति, गृहद्वारे सदा चन्दन-लेपनं कुर्याद्। सा गृह-सेवक-पशुहिताय सदा वक्तुं सज्जा, नियम-सीमा-पालने दृढा, तीरवत् समुद्रं धारयन्ती। एकस्मिन्कर्णे पत्रवर्ण-पुरातन-कुण्डल-लोलिता, सेवकवत् श्रम-जीर्णा, भय-सम्भ्रान्त-जीवन-चिह्निताङ्गी। एवं उक्त्वा सा पर्वत-ग्राम-गह्वरे विचरन्ती, यत्र गच्छन्ती सरस्वती स्वयं तस्याः पुरतः प्रादुरभवत्। सरस्वत्याः साक्षात्कारे सा अब्रवीत्—"एष पुष्पवाटिका, रक्तवृक्ष-गुच्छैरलंकृता, मम; एष पुष्पमण्डपः, वाटिका-रूपः, मम। एष कमल-सर-तीरः, वृक्ष-तृण-सम्बद्धः, मम; एष तर्णिका कर्णिका नाम्ना, यस्य पत्राणि भुक्तानि। एष दरिद्रा, स्थूल-शोषिता, जलहीना, मम; अद्याष्टमे दिवसे सा अश्रुपूर्ण-लोचनया रुदति। "त्रै, देवि, अहम् अत्र उक्तवती, जीविता, स्थितवती; अत्र शयिता, कालं नीतवती, दत्तवती, प्राप्तवती। एष जेष्ठपुत्रः, शर्म नाम्ना, गृहे रुदति; एष गौः, मम, वनान्तरे दुग्धं ददाति। गृहे, दाहाय स्थापितं, शुष्कं, क्षार-धूलि-आच्छादितं, एष मम पञ्चभूत-देहः, घनः, गुरु। एष पाकशाला, तीक्ष्ण-तुम्बी-वलयिता, तृष्णावत्, मम; पाकशालायाम् एष स्थानं मम अन्यदेहवत्। "एते बन्धवः, अश्रु-लाल-नेत्राः, संसारे बन्धनानि; रुद्राक्ष-वलय-धारिणः अग्न्यर्थं इन्धनं आनयन्ति। नित्यं शिला-शंख-गुच्छैः आहताः, उच्च-तरंगैः तटस्थ-लता-पत्राणि स्पर्शयन्ति। तटेषु फेन-शिला-फल-शंख-घर्षण-उद्गच्छत्, स्पर्श-फेन-छिन्न-तटी, लोल-तृण-पुञ्जैः युक्ता। मध्याह्न-सूर्य-रश्मयः हिमवत् चमन्ति, तटे पुष्प-समूह-प्रदान-उत्सुक-वृक्षैः आच्छादितम्। किम्शुक-समूह-रुचिर-प्रभया, प्रवालवत्, उत्स्फुट-फूल-समूहैः पूर्णम्। "ग्राम-बालकाः, फल-समृद्धि-संग्रहेन व्यग्राः, ग्राम-नदी-प्रवाहे महा-घूर्ण-निनादे निमग्नाः। शीघ्र-प्रवाहित-जल-धौत-तटे, घन-वृक्ष-छायायाम् शीतलम्। अत्र गृह-मण्डपः, पुष्प-लता-सम्बद्धः, शाखा-छायित-वातायनः शोभते। अत्र मम स्वामी स्थितः, जीवाकाश-कण-रूपः, पृथ्वी-चतुर-सागर-वलय-स्वामी। "पूर्वं तेन तीव्र-इच्छया 'शीघ्रं नृपः भूयासम्' इति अभिलषितम्। देवी, केवलं अष्टदिने तेन दीर्घकाल-लभ्यं राज्यं प्राप्तम्। अत्र मम पति-राजस्य प्राण-सारः, गृहस्थः, आकाश-स्थितः, अदृश्यः—वायुवत् आकाशे, गन्धवत् वायौ। अत्रैव, अंगुष्ठ-देशे, तद् राज्यं आकाशवत् स्थापितम्; किन्तु पतिस्य राज्यं दश-कोटि-योजन-पर्यन्तम् विस्तृतम्। आवां आकाशमेव, तद् राज्यं अपि आकाशः, देवी; तत्र सहस्र-पर्वत-पूर्णता दृश्यते—किम् अद्भुतमयं माया! "देवि, अहम् इदानीं पुनः पतिस्य समीपं गन्तुम् इच्छामि; आगच्छ, तत्र गच्छामः—निश्चयिनां कः दूरी? इत्युक्त्वा देवीं नमस्कृत्य, शीघ्रं मण्डपं प्रविष्टवती; तया सह आकाशं प्रविष्टवती, श्याम-खड्गवत्, पक्षिणीव उड्डीनवती। "आकाशः अञ्जन-समूह-विदारितवत्, मन्द-सागर-एक-रम्यः, नारायण-देह-सदृशः, मधु-मक्षिका-पृष्ठ-शुद्ध-प्रभया शोभितः। मेघ-पथं, वाय्व्-प्रदेशं, सूर्य-पथं, चन्द्र-पथं, उत्तर-पोल-मार्गं, साध्य-पथं, सिद्ध-लोकं, पृथ्वीं, दिवि-गोलं, ब्रह्म-लोकं, तुषित-गोलं, गो-लोकं, शिव-लोकं, पितृ-लोकं, देह-रहित-देव-स्थानं, सर्वं अतीत्य, दूरं गत्वा, किञ्चित् विघ्नितवती। "ततः सा यत्र आकाशं गतवती, पृष्ठतः अपश्यत्—यत्र चन्द्र, सूर्य, तारा, किञ्चिदपि अधः न दृश्यते। सा गहनं, स्थिरं, गम्भीरं तमः ददर्श, आकाश-गुहाभिः पूर्णम्, एक-सागर-उदर-सदृशम्, पर्वत-अन्तर-घनवत्। देवी, पृच्छामि—क्व अधः सूर्य-आदि-प्रभा गताः? कथं एष स्थिर-शिलायाः उदर-सदृशं तमः, हस्तेन ग्राह्यम्, उत्पन्नम्? "एवम् आकाश-पथं प्राप्ता; अत्र सूर्य-आदि-प्रभा अपि न दृश्यते। यथा गहन-कूप-तलात् ज्वलन-पतङ्गः न दृश्यते, तथा अधः सूर्यः पृष्ठतः न दृश्यते। अहो, एवं दूरं आगतं यत्र अधः सूर्यः अणु-बिन्दु-सदृशः, किंचित् अपि न दृश्यते।