तत्र तस्मिन्ग्रामे, ताः देव्यौ शरीराणि अवतीरतुः, येषां अन्तः शीतलता आसीत्, यथा भोगमोक्षलक्ष्म्यौ स्वात्मविदः प्रशान्तचित्तस्य अन्तः प्रविश्य तिष्ठतः। क्रमशः तस्याः साधनस्य प्रभावात्, लीलायाः शुद्धज्ञानस्वरूपत्वेन त्रिकालदर्शित्वं निर्मलत्वेन प्राप्तम्। ततः सा स्वयमेव स्वभावप्रेरणया स्वानि पूर्वजन्मानि, मृत्युभावादीनि च, स्मृतवती। सा उवाच—"हे देवि! त्वदीयया कृपया अहम् अस्मिन्स्थले यानि यानि पूर्वं जातानि, सर्वाणि कर्माणि, विविधाः परिस्थितयः च, स्मरामि। अत्राहम् वृद्धाङ्गी, कृशा कृष्णवर्णा, ब्राह्मणपत्नी, दर्भच्छेदनक्लेशेन हस्तपृष्ठोदरकठिनाङ्गी आसीम्। गृहस्वामिनः पत्नी, नवनीतमतननिपुणा, सर्वपुत्रजननी, अतिथिसंप्रहृष्टा चासम्। देवब्राह्मणसत्पुरुषसेवायाम् अन्वहं प्रवृत्ता, घृतदुग्धलेपनाङ्गी, गर्गरीचारुकुम्भादिपात्रशुद्धिकर्त्री चासम्। अन्नलवणैकवस्त्रकुम्भनिधिसंयोगेन सदा प्रवृत्ता, जामातरः, पुत्र्यः, भ्रातरः, पितरौ, मातरश्च सत्कृताः मया। गृहेषु बहुदिनरात्रानां प्रवाहेण शरीरं क्लिश्यमानं, सा पुनः पुनः तानि एव वाक्यानि उत्सुकता पुनरुक्त्यनुवदति। 'कोऽहम्? किमिदं जगत्?' इति प्रश्नः तस्याः मूढगृहिण्याः न कदापि जायते, स्वप्नेऽपि न। सा केवलं गोमयकाष्ठसञ्चयेन व्यग्रता, जीर्णकम्बलवस्त्रधारिणी, गुरुभारन्यासरूढाङ्गिनी च। सदा कर्णकेशहस्तेषु कीटान् अपाकरोति, शीघ्रं गृहार्थं शाकानयने व्यग्रता, गृहकार्येषु निरततमा। सा नीलनदीतरङ्गनम्रतृणेन गावः पिनष्टि, सदैव गृहेषु चन्दनलेपनं द्वारस्य करोति। सा सदा सेवकपशुवचनाय सज्जा, नियममर्यादायाम् अचलासीत्, यथा समुद्रतीरः। एककर्णलम्बमानपत्रच्छायमुकुटा, दुःखजरया सेविकेव चिन्हिता, श्रमभीतिजीर्णाङ्गी च। एवं उक्त्वा सा पर्वतग्रामगुहायाम् विचरामास; तत्र विचरन्त्याः समक्षं सरस्वती स्वयं प्रादुरभूत्। सा उवाच—"एष पुष्पवाटिका, रक्तवृक्षगुच्छशोभिता, मम; एष पुष्पमण्डपः, उद्यानवेष्टितरूपः, मम। एष कमलह्रदतीरः, वृक्षतृणसम्बद्धः, मम; एष कर्णिकानामकः तर्णिका, यस्य पत्राणि खादितानि। एषा क्लिष्टा स्थूलाङ्गी, वारिविहीना, मम; अष्टमे दिने सा अश्रुपूर्णलोचना रोदिति। अत्रैव, हे देवि, मया उक्तं, जीवितं, स्थितं; अत्र शयिता, कालं नीतवती, दत्तं, ग्राह्यं च कृतम्। एष मे ज्येष्ठः पुत्रः शर्माख्यः, गृहे रोदिति; एषा मम धेनुः, क्षेत्रे चरन्ती, कानने दुह्यति। गृहे, दाहार्थं स्थापितं, क्षाररजःसंवृतं, पश्यैतत् पञ्चात्मकं स्थूलगात्रं मम शरीरम्। एष पाकशाला, तीक्ष्णतुम्बिकापर्यस्ताङ्गना, तृष्णावत्, मम; पाकशालायां स्थलं ममान्यदेहमिव। एते बान्धवाः, अश्रुप्रस्रवणरक्तलोचना, अस्मिन्संसारे बन्धनानि; ते रुद्राक्षधारिणः अग्निहेतोः काष्ठानि आनयन्ति। निरन्तरं शिलाशुक्तिसमूहैः ताड्यमानं, उच्चतरङ्गैः लतापत्रेषु स्पृशद्भिः, तटेषु क्षारमञ्जरीप्रसरैः, चलच्छायातृणैः, शिलाफलशुक्तिसंघट्टोत्थफेनैः च समन्तात् आवृतम्। मध्याह्नसूर्यकिरणैः हिमवत् द्योतितं, तटेभ्यः पुष्पगुच्छदानोत्सुकवृक्षसम्पन्नम्। विकसद्वर्णकीम्शुकवृक्षप्रभया विद्योतमानम्, प्रमोदविस्फोटसदृशैः पुष्पराशिभिः पूरितम्। ग्रामबालकाः फलं समुद्धृत्य ग्राम्यनद्याः महागर्जितवर्त्मना वह्यमानाः, तत्र व्यग्राः। शीघ्रतरङ्गवाहिन्या जलावगाढतटे, घनपर्णच्छायायाम् शीतलतया परिवेष्टितम्। तत्र शोभनं गृहमण्डपं, लतापुष्पसम्बद्धं, शाखानम्रवातायनं दृश्यते। अत्र मम पतिः वसति, यः जीवाकाशरेणुसदृशरूपः, चतुर्समुद्रपरिवृतपृथिव्याः स्वामी। पूर्वं स तद् अत्यन्तमभिलषितवान्, प्रबलाभिलाषबलात्—'शीघ्रं राजा भूयासम्' इति। हे परदेवि, केवलाष्टमे दिने तेन तत् समृद्धराज्यं लब्धम्, यत् दीर्घकालेन अपि सुलभं न स्यात्। अत्रैव मम गृहे, आकाशस्थिते, अदृश्यमानं, पत्युः प्राणतत्त्वं स्थितम्—यथा व्योमनि वायुः, वातायाम् गन्धः वा। अत्रैव, अङ्गुष्ठमात्रे व्योम्नि, तद्राज्यमिवाकाशे स्थापितम्; पत्युः तु राज्यं दशमिलियोजनपर्यन्तम् विस्तृतम्। आवां च व्योम एव, तस्य मे पत्युः राज्यं अपि व्योम; तत्रापि सहस्रशैलेन पूरितमिव दृश्यते—किमेतद् मायायाः अद्भुतम्! हे देवि, अद्य पुनः पत्युः समीपं गन्तुमिच्छामि; तस्मात् आगच्छ, गच्छावः—न दृढनिश्चयानां कापि दूरी। इत्युक्त्वा सा देवीं प्रणम्य शीघ्रं मण्डपमाविश्य, तया सह आकाशे खड्गश्यामे विहायसि विहायसा खगवत् समुत्पपात। आकाशं च कज्जलराशिभिः विदारितमिव, मृदुलैकसागरशोभितम्, मधुपृष्ठनिभशुद्धप्रभया नारायणदेहसदृशम् इव ददृशे।